RESERVE BANK OF INDIA v. A K NAIR

1

प्रकाशनयोग्य भारताच्या सर्वोच्च न्यायोलयोता दिर्वोणी अपील अधिकार क्षे त्र दिर्वोणी अपील क्र. ५२९ / २०२३ रिरझर्व्ह* बँ, का ऑफ इं0दि1यो आधिणी इंतार ...अपीलर्थी4 दिर्वोरुद्ध

ए. का . नयोर आधिणी इंतार ...उत्तरर्वो

सह

दिर्वोणी अपील क्र. ५३० / २०२३

आ श

माननयो श्री न्यायोमा=ता4 दिपी0 कार त्त (माननयो श्री न्यायोमा=ता4 एस. आर. भाट यो0न मान्या का ल ल ) यो0न न 0र्वोल ल दिनष्कर्ष* लक्षेता घे ऊन पीEढील दिनGशनEसर अपील दिनकाल काढील आह :

"आम्ही रिरझव्‍ ह* बँ, का ल ल श्री. नयोर यो0न सहय्यका व्यर्वोस्थापीका ग्रे 1 - 'अ' यो पीर्वोर काल्पदिनका पीन्नता  ण्याचे दिनGश  ता, सर पीन्नता ह उच्च न्यायोलयोसमार रिरट योधिचेका सर का ल्याच्या तारखे पीस=न, म्हीणीजे २७

2

सप्टें\बँर, २००६ पीस=न (अस ल) आधिणी प्रत्यक्षे पीन्नता १५ सप्टें\बँर २०१४ पीस=न, म्हीणीजे उच्च न्यायोलयोच्या आ शचे पीलन कारण्याच्या अ0दितामा तारखे पीस=न (अस ल) सरचे कायो*र्वोह यो तारखे पीस=न 2 (न) मादिहन्या0च्या कालर्वोता पी=णी* कारणी आर्वोश्यका आह . श्री. नयोर यो0च्यासठीचे जेमा हणीर आधिर्थी*का लभा ह दिन0का १५ सप्टें\बँर, २०१४ पीस=न माजेल जेताल आधिणी यो तारखे पीस=न ४ (चेर) मादिहन्या0पीयोdता दिल जेताल. श्री. नयोर यो0न त्य0च्या दिनयोतार्वोयोमानन=सर स र्वोदिनर्वोeत्तसठी काह र्वोर्षdचे अर्वो बँकाf आह , कारणी यो र्थी ह दिनरक्षेणी कारणी गरजे चे नह दिका त्य0च्या स र्वोदिनर्वोeत्तच्या लभा0चे गणीन कारतान, र्वोरल दिनGशनEसर, दिन0का २७ सप्टें\बँर २००६ पीस=नच्या त्य0च्या पीन्नताल योग्य माहत्व दिल पीदिहजे . र्वोरल अट 0र्वोर अपील दिनकाल काढील आह . पीक्षे स्वताj चे खेचे* स्वताj उचेलताल."

—-------------------------

एस रर्वो 0द्र भाट

—-------------------------

(पी0 कार त्त)

नर्वो दिल्ली;

४ जेEलp २०२३

3

प्रकाशनयोग्य भारताच्या सर्वोच्च न्यायोलयोता दिर्वोणी अपील अधिकार क्षे त्र दिर्वोणी अपील क्र. ५२९ / २०२३ रिरझर्व्ह* बँ, का ऑफ इं0दि1यो आधिणी इंतार ...अपीलर्थी4 दिर्वोरुद्ध

ए का नयोर आधिणी आधिणी इंतार ...उत्तरर्वो सह

दिर्वोणी अपील क्र. ५३० / २०२३

न्यायोदिनणी*यो

एस . रर्वो 0द्र भाट , न्या .

१. माल माझ दिर्वोद्वान सहकार न्या. पी0 कार त्त, यो0चे तापीशलर्वोर आधिणी सदिर्वोस्तर ताका* र्वोचेण्याचे फयो झल आह . मा अपीलकात्य*च्या स0 भा*ता काढील ल दिनष्कर्ष* आधिणी दिल ल दिलस यो0च्याश सहमाता असतान, माल, रज्यघेटन च्या कालमा १६(४-A) माध्ये समादिर्वोष्ट असल ल्या नगरिरका0व्यदितारिरक्त इंतार काणीत्यह र्वोग*सठी पीन्नता 0माध्ये आरक्षेणीच्या माठ्या प्रश्नार्वोर अदिताशयो सर्वोदिगरपीEर्वो*का, काह दिनरक्षेणी न 0र्वोयोचे आह ता.

4

I. पीन्नता 0माध्ये आरक्षेणीचे इंदिताहस २. पीन्नतामाल आरक्षेणीच्या प्रश्नाचे इंदिताहस तापीसल ल आह . सरव्यर्वोस्थापीका एस. Rly. दिर्वो र0गचेर¹, घेटनपीठीन ३ : २ च्या दिनणी*योता अस म्हीटल आह काf पीन्नतामाध्ये आरक्षेणी अनEज्ञे यो आह . ता का र्वोळ सEरुर्वोताच्या दिनयोEक्त्यां0पीEरता मायो*दिता नर्व्हता , तार त्यन0तार²दिनर्वो1ल ल्या पी0सठी सEद्ध त्य0चे दिनर्वो1 कारण्याता आल हता. कालमा १५(४) आधिणी १६(४) बँद्दल यो न्यायोलयोन समाजे=न घे ताल ल्या काळताल दिनणी*यो अस हता काf अश तारताE अनEच्छे  १५(१) आधिणी १६(१) अ0ताग*ता दिनयोमा0न अपीर्वो आह ता. तार्थीदिपी, यो व्यख्ये माध्ये बँल³झल आह का रळ रज्य दिर्वो. एन. एमा. र्थी†मास⁴माध्ये स्पष्ट का ल्याप्रमाणी ,, ज्यमाध्ये का . का . मा‰ थ्यू=, न्या. यो0न खेललप्रमाणी माता मा01ल आह :

"जेर कालमा १६ (१) अ0ताग*ता हमा दिल ल्या स0 च्या समानता चे अर्थी* प्रभार्वो भा‹दिताका समानता अस ल, तार कालमा १६ (४) ह कालमा १६ (१) ल अपीर्वो नह स0 चे समानता काणीत्य मायो* पीयोdता न ल जेऊ शकाता , उ. आरक्षेणी⁵ ण्यापीयोdता, ह खेर्वोण्याचे ह एका सबँळ माग* आह ". इं0द्र सहन दिर्वोरुद्ध योEदिनयोन ऑफ इं0दि1यो⁶माध्ये , नऊ न्यायोश0च्या घेटनपीठीन पीEन्हा एका पीन्नतामाल आरक्षेणीच्या प्रश्नार्वोर पीEन्हा दिर्वोचेर का ल.प्रश्ना क्रमा0का ७

5

र्वोर दिनj स0 दिग्ध पीणी दृष्टक्षे पी टकाण्याता आल: " अनEच्छे  १६ पीन्नताच्या बँबँताता आरक्षेणी  ण्यास पीरर्वोनग  ता का?" नऊ पीpकाf आठी न्यायोमा=ता’न यो माEद्द्यां0चे दिर्वोचेर का ल, आधिणी र0गचेर (उपीरल्ली खेता ) माध्ये व्यक्त का ल ल माता चेEकाfचे हता आधिणी कालमा १६ अ0ताग*ता पीन्नता माल आरक्षेणी अनEज्ञे यो नह. ३. र्वो गर्वो गळ्या न्यायोश0न त्य0च्या माता0नEसर का ल ल दिनरक्षेणी खेलल प्रमाणी आह ता:

अ पी र कादिनयो , व्य0 काटचेलpयो आधिणी बँ . पी . जेर्वोन र ड्डी , न्या . न्या . :

"८२८. पीन्नताच्या बँबँताताह आरक्षेणी दिल जेऊ शकाता अश 'जेखेमा' र्वोढीर्वोण्याचे काणीता ह औधिचेत्य आम्हील दिसता नह. सEरुर्वोताच्या दिनयोEक्तच्या टप्प्यार्वोर मागसर्वोग4यो नगरिरका0न अपी0 गत्व आह , अस म्हीणीणी दिनश्‍चि› चेताचे असल तार,अस अपी0 गत्व त्य0च्या स0 पी=णी* कारदिका4ता, पीन्नताचे प्रत्य का टप्प्यार्वोर अश अपी0 ग0न प्रन का ल जेर्वो , अस म्हीणीणी स0 च्या समानता च्या दिनयोमाता ग0भार आधिणी अस्वकायो* आह . योचे अर्थी* आस हता दिका माEख्ये प्रर्वोहव्यदितारिरक्त कायोमास्वरूपी स्वता0त्र श्री णीचे दिनधिमा*ता कारणी - प्रशसकाfयो यो0 त्रणी चे उभा दिर्वोभागणी आह . ट.  र्वोसन दिर्वो. योEदिनयोन ऑफ इं0दि1यो माल सEब्बा रर्वो, न्या (१९६४) ४ एस स आर ६८० चे पीEष्ट का रळ रज्य दिर्वोरुद्ध अन एमा र्थी†मास, (१९७६) २ एस एस स ३१० माध्ये कारण्याता आल.आरधिक्षेता र्वोग*ताल सस्यां0न इंतार0श स्प* कारण्याचे गरजे रहणीर नह तार त्य0चे का र्वोळ आपीपीसताचे स्प* असल .

6

त्य0च्यामाध्ये कामा कारण्याचे, स्प* कारण्याचे आधिणी उत्कृe ष्ट कामादिगर कारण्याचे इंच्छे रहणीर नह. त्य0न कामा कार र्वो न कार त्य0चे बँढीता दिनच्चता आह अस दिर्वोचेर कारण्याका1 काल र्वोढीता. योमाEळ खेEल्या स्पGताल सस्यां0माध्ये उसनता भार्वोन दिनमा*णी हईल आधिणी त्य0च्या धिजेर्व्हर लग ल. यो सगळ्याचे पीरिरणीमा प्रशसनच्या कायो*क्षेमाता र्वोर हणीरचे आह . मागसर्वोग4यो सस्यां0न जेल माग*र्वोर आणीणी अपीरिरहयो*पीणी लपी- फ्रॉ†दिग0गमाध्ये (बँ 1=का उ1 ) हईल आधिणी "लपी-फ्रॉ†दिग0ग" चे घेताका पीरिरणीमा आपीणी स्पष्ट कारण्याचे गरजे नह. भारताच्या सEरुर्वोताच्या टप्प्यार्वोर मागसर्वोग4यो उमा र्वोर0न आरक्षेणी दिल जेऊ शकाता पीर0ताE ता स र्वो ता खेल झल्यान0तार, प्रशसनच्या कायो*क्षेमाता चे दिर्वोचेर कारता अश अपी¢क्षे असता काf यो सस्यां0नह इंतार0श स्प* कारर्वो आधिणी इंतार0प्रमाणी पीन्नता धिमाळर्वोर्वो; यो न्यायोलयोच्या एका दिर्वोद्वान न्यायोमा=ता’न Eसर्‍ यो एका स0 भा*ता म्हीटल्याप्रमाणी , त्य0च्या जेन्मामाEळ धिमाळल ल्या धिशक्क्यामाEळ काणीताह,पीरता पीEढी , भा  कारता यो णीर नह. त्य0न आपीणी आता इंतार0च्या बँरबँरचे आहता यो भार्वोन न कामा कारणी अपी धिक्षेता आह . एखेद्याल त्यच्या स0 पी=णी* कारकाf4ता अश्य काE बँड्या  ता यो णीर नहता. ह प्रशसनच्या कायो*क्षेमाता च्या दृष्टन आधिणी पीरिरणीमा रष्ट©च्या दिहताचे नह. अश्य प्रकारचे आमाचे दृदिष्टकान असणी म्हीणीजे मागसर्वोग4यो0न सर्वो*ता खेलच्या स0 र्वोग*ता

7

बँ0 दिस्त कारता आहता, अस दिर्वोचेर कारणी चेEकाfचे आह . ह सर्वो*ज्ञेता आह काf र्थी ट भारता प्रशसनच्या अन का उच्च स्तर0र्वोर हता आधिणी का र्वोळ र्वोग* ४ आधिणी र्वोग* ३ च्या स्तरर्वोर हता नह. अश्‍चिखेल भारतायो स र्वो0च्या स्तरर्वोरह र्थी ट भारता प्रन का ल जेता . अग घेरतालचे उहरणी द्यायोचे झल तार धिजेल्हा न्यायोश0च्या स्तरर्वोर र्थी ट भारता का ल जेता . ह  खेल लक्षेता घे ताल जेऊ शकाता काf घेटनसधिमाता माल चेचेGरम्यान, काणीह पीन्नतामाध्ये आरक्षेणीचे उल्ली खे का ल ल नह; ता त्य0च्या धिचे0तानता आल ल दिसता नह. *****************

८३१. आपीणी ह  खेल स्पष्ट का ल पीदिहजे काf प्रशसनच्या कायो*क्षेमाता श ता1जे1 न कारता पीन्नताच्या बँबँताता रखेर्वो प्रर्वोग*ताल सस्यां0न सर्वोलता  णी रज्यल अनEज्ञे यो असणीर नह. र्थी†मास [(१९७६) २ एस स स ३१०, ३८० : १९७६ एस स स (एल

आधिणी एस ) २२७ : (१९७६) १ एस स आर ९०६] माल सर्वोलता तास चे कामा*चेर स0 घे (१९८१) १ एस स स २४६, २८९ : १९८१ एस स स (एल आधिणी एस) ५० : (१९८१) २ एस स आर १८५, २३४] माल स र्वो0ताग*ता प्रधिशक्षेणी, रिरक्त पी0सठी सर्वोलता पीEढी चेल= ठी र्वोणी , अश सर्वोलता आधिणी धिशधिर्थीलता यो0चे उहरणी आह ता. तार्थीदिपी, रखेर्वो प्रर्वोग*ताल सस्यां0सठी कामा पीत्रता गEणी दिका0 र्वो कामा जे*चे मा=ल्यामापीन कारणी अनEज्ञे यो असणीर नह कारणी योमाEळ प्रशसनच्या कायो*क्षेमाता श ता1जे1 हईल. आम्ही पीEनरुच्चर कारता काf र्थी ट भारता च्या स0 भा*ताल ओबँस, अनEस=धिचेता जेता आधिणी

8

अनEस=धिचेता जेमातासठी असल ल र्वोजेर्वोपीणी कामा पीत्रता गEणी दिका0 र्वो मा=ल्यामापीन दिका जे — प्रशसनच्या कायो*क्षेमाता श आधिणी स0 बँ0 धिता कायो*लयोश स0 लग्न असल ल्या काता*व्य0च्या स्वरूपीश सEस0 गता आह — ता र्वोरल नमा= का ल ल्या कारणी0माEळ पीन्नताच्या बँबँताता अनEज्ञे यो असणीर नह."

बँ पी0दि1योन , न्या . :

"२४०. माहन काE मार धिस0घेदिनयो दिर्वोरुद्ध. योEदिनयोन ऑफ इं0दि1यो [ ११९२ पीE. (१) एस स स ५९४ : १९९२ एस स स ( एल अ,1 एस ) ४५५ : (१९९२) १९ ए ट स ८८१] माध्ये तान न्यायोश0चे खे0 1पीठी ज्यमाध्ये मा सस्यां हता त्य काट*न अस दृदिष्टकान ठी र्वोल आह काf एका का रखेर्वो समाजेताल उमा र्वोर0न त्य0चे स्थान आधिणी कामादिगरच्या आर स र्वो ता दिनयोEक्त का ल ग ल आधिणी त्य0न एकाचे श्री णीता आणील ग ल तार त्य0न सEद्ध इंतार सर्वो* दिनर्वो1ल ल्या उमा र्वोर0च्या बँरबँरन समान र्वोगणी=का दिल जेर्वो. आधिणी माग जेर ता इंतार सर्वो* र्वोpदिनका लभा जेस काf र्वोयोचे धिशधिर्थीलता, आरक्षेणी इंत्य 0सठी पीत्र असताल तारसEद्ध आरधिक्षेता समाEयोचे आह ता यो आरर्वोर त्य टप्प्यार्वोर प्रन्यान र्वोगण्याचे काणीताह प्रश्ना उद्भर्वो= शकाता नह. अश्य प्रकार र्वोरल न्यायोदिनणी*योर्वोर आरक्षेणीबँबँता अस अर्थी* काढील जेता दिका सरहू आरक्षेणी ह भारताच्या पीदिहल्या टप्प्यासठीचे दिका0 र्वो

9

स र्वो प्रर्वो शसठी आह . का . र्थी†मा न , जे :

"३०७. सEरुर्वोताच्या दिनयोEक्त्यां स र्वो ताल पीनEक्रमाच्या दिर्वोदिर्वो स्तर0र्वोर दिका0 र्वो श्री णी 0र्वोर का ल्या जेऊ शकाताता. अनEच्छे  १६(४) माध्ये 'दिनयोEक्त दिका0 र्वो पी0चे आरक्षेणी' यो अधिभाव्यक्तर्वोरून अस दिनष्कर्ष* काढीण्याचे काणीता ह समार्थी*न नह काf आरक्षेणी का र्वोळ सEरुर्वोताच्या दिनयोEक्तपीEरता चे नह, तार पीन्नताच्या प्रत्य का टप्प्यापीयोdता आह . एका स र्वो ता दिनयोEक्त झल्यान0तार, पीगरर्वोढी, पीन्नता, स र्वोदिनर्वोeत्त लभा इंत्य 0सरख्ये स र्वो शता’श स0 बँ0 धिता बँबँ 0माध्ये काणीताह भा भार्वो कारणी ह घेटनत्मकादृष्ट्या अनEज्ञे यो नह आधिणी, ता समानता, दिनष्पक्षेता आधिणी न्यायोचे0 नकारणी हयो.

*****************

३०९. मागसर्वोग4यो सस्यांचे दिनयोEक्त काणीत्यह पीर्वोर हर्वो, त्य पीर्वोर आरक्षेणीच्या तारताE फक्त त्यच्या सEरुर्वोताच्या दिनयोEक्तच्या टप्प्यार्वोर लग= का ल्या जेताता आधिणी त्यन0तारच्या काळता नह. पीEढील पीन्नता स0 बँ0 धिता श्री णीताल सर्वो* कामा*चेर्‍ यो0न लग= असल ल्या समान्या दिनयोमा0द्वार (अट) दिनयो0 दित्रता का ल्या पीदिहजे ता. दिनणी*यो0माध्ये उलटसEलट कारणीमामा0स कारणी , जेस काf माहव्यर्वोस्थापीका एस.Rly. दिर्वो . र0गचेर [(१९६२) २ एस स आर

10

५८६ : ए आयो आर १९६२ एस स ३६] ; पी0 जेबँ रज्य दिर्वो. दिहरलल [(१९७०) ३ एस स स ५६७ : (१९७१) ३ एस स आर २६७] ; अश्‍चिखेल भारतायो सशता कामा*चेर स0 घे (र ल्वे ) दिर्वोरुद्ध. भारता स0 घे [(१९८१) १ एस स स २४६, २८९ : १९८१ एस स स ( एल अ,1 एस )५० : (१९८१) २ एस स आर १८५, २३४] ह स0 दिर्वोनच्या भार्ष नEसर हमा नह."

*****************

1 . काE लपी धिस0ग , न्या .

"३७६. कालमा १६(४) अ0ताग*ता अनEज्ञे यो असल ल आरक्षेणी का र्वोळ

"काणीत्यह मागसर्वोग4यो नगरिरका0च्या समाEयोसठी" अस= शकाता आधिणी काणी एका व्यक्त 0सठी नह. कालमा १६(१) ह नगरिरकाच्या र्वोpयोश्‍चिक्तका हक्काचे हमा  ता तार कालमा १६(४) ह समाEयोच्या बँजे=न स0 रक्षेणीत्मका भा भार्वो कारण्यास पीरर्वोनग  ता . त्यमाEळ रखेर्वो पी0सठी स्प* कारण्याचे स0  काणी व्यक्त 0न न  ता एका र्वोग*ल दिका0 र्वो समाEयोल  णी बँ0 नकारका आह . जे र्व्ह एखेद्या स र्वो ता र्थी ट भारता का ल जेता ता र्व्ह स0 पी=णी*पीणी 'मागसर्वोग4यो समाEयो' म्हीणी=न रखेर्वो पी0सठी दिर्वोचेर कारण्याचे स0  दिल जेता . सर र्वोग*ताल प्रत्य का सस्यांल स्प* कारण्याचे अधिकार असता. पीर0ताE पीन्नताच्या प्रदिक्रयो बँबँता ता योग्य नह. मागसर्वोग4यो समाजे म्हीणी=न त्यचे काE ठी ह उल्ली खे का ल ल नह; का र्वोळ अश व्यक्त 0चे दिर्वोचेर

11

का ल जेता, ज्य0न आचे रखेर्वो पी0र्वोर स र्वो ता प्रर्वो श का ल ल आह . रज्य स र्वो0च्या उच्च श्री णी 0माध्ये - पी0चे स0 ख्ये कामा आह - रखेर्वो पीर्वोर पीन्नतासठी दिर्वोचेरता घे ण्यासठी फरचे कामा दिका0 र्वो एकाचे 'मागसर्वोग4यो' उमा र्वोर अस= शकाता. कालमा १६(१) अ0ताग*ता हमा दिल ल हक्का का र्वोळ 'मागसर्वोग4यो समाEयोल ' आरक्षेणी  ऊन कामा का ल जेऊ शकाता, मागसल ल्या व्यक्त 0सठी नह. मागसर्वोग4यो समाEयोल पीन्नताचे पी दिल जेता नहता. का र्वोळ व्यक्त 0नचे फयो हता. कालमा १६(४) चे ह ता= स0 भा* आधिणी स भार्ष ह स्पष्ट कारता काf नकारता आरक्षेणी फक्त र्थी ट भारतामाध्ये चे दिल जेऊ शकाता आधिणी उच्च पी पीन्नतान भारल जेता असतान नह.

इं पी बँ सर्वो0 ता , न्या .

"५४०. तार्थीदिपी, प्रश्नाचे उत्तर  णी आर्वोश्यका असल्यास, कालमा १६(१) आधिणी १६(४) माल न्हा अ0ताग*ता आरक्षेणी का र्वोळ सEरुर्वोताच्या भाता4सठीचे मायो*दिता ठी र्वोर्वोता. र0गचेर [(१९६२) २ एस स आर ५८६ :

ए आयो आर १९६२ एस स ३६] माल दिनणी*योधिशर्वोयो यो न्यायोलयोल यो प्रश्नार्वोर दिर्वोचेरदिर्वोदिनमायो कारण्याचे Eसर स0  नर्व्हता. त्य दिनणी*योता, घेटनपीठीन , तान, अश बँहुमातान अस व्यक्त का ल काf कालमा १६(४) माल आरक्षेणी पीन्नता 0माध्ये  खेल लग= हताल कारणी अनEच्छे  १६(१)

12

आधिणी १६(२) ह कालमा १४ आधिणी १५(१), लग= हण्याच्या उद्द शन्वयो आह ता. आधिणी म्हीणी=नचे कालमा १६(१) चे व्यख्ये व्यपीका आधिणी सर्वो*सरणीपीणी का ल पीदिहजे , आधिणी पी0दि1त्यपी=र्वो*का आधिणी ता0दित्रका पीद्धतान नह. म्हीणी=न, "नकारश स0 बँ0 धिता बँबँ" म्हीणीजे का र्वोळ दिनयोEक्तपी=र्वो4च्या बँबँ 0चे अर्थी* अस= शकाता नह दिका0 र्वो 'काणीत्यह कायो*लयोता दिनयोEक्त' योचे अर्थी* का र्वोळ प्रर0धिभाका दिनयोEक्त अस हऊ शकाता नह पीर0ताE त्यमाध्ये रजेगरश स0 बँ0 धिता सर्वो* बँबँ 0चे समार्वो श असणी आर्वोश्यका आह , जे एकातार अश रजेगरश स0 बँ0 धिता आह ता, दिका0 र्वो त्‍ योच्‍ यो अट र्वो शता’चे भागचे आह आधिणी त्यमाध्ये दिनर्वो1 प्रदिक्रयो न , पीन्नतान भारर्वोयोच्या पी0चे समार्वो श आह . न्यायोलयोन पीEढी दिनरक्षेणी का ल काf:

"जेर कालमा १६(४), जे मा=लताj कालमा १६(१) आधिणी १६(२) ल अपीर्वो आह आधिणी म्हीणी=न, योग्यरत्य त्यचे अर्थी* लर्वोल पीदिहजे , न्यायोलयो समाधिजेका आधिणी शpक्षेधिणीकादृष्ट्या मागसल ल्या लका0च्या प्रगतासठी घेटन न श*दिर्वोल ल्या आग्रेहका1 Eल*क्षे कारू शकाता नह. कालमा १६(४ ) चे व्यप्ती, अनEच्छे  १६(१) आधिणी (२ ) प्रमाणी दिर्वोस्तeता नसल तार - पीगर, र्वो तानर्वोढी, ग्रे‰ च्याEइंट, पी न्शन योसरख्ये रजेगरश स0 बँ0 धिता काह बँबँ. स र्वोदिनर्वोeत्तचे र्वोयो, र्वो त्यस0 बँ0 च्या खे0 1च्या (न†न-ऑब्स्टं0ट क्लॉ†जेच्या) बँह र असणी आर्वोश्यका आह , योता काह श0का नह काf,

13

स र्वो0माध्ये , दिनयोEक्त्यां आधिणी पी0चे समार्वो श असणी आर्वोश्यका आह . 'पी' यो शब्दार्वोर स0 काE धिचेता दिर्वोचेर कारणी म्हीणीजे र्वोस्तE आधिणी अ0तादिन*दिहता रणीचे पीरभार्वो कारणी हयो. म्हीणी=न, कालमा १६(४) ह दिनयोEक्त्यां तास चे दिनर्वो1 कारून भारर्वोयोच्या पी0च्या आरक्षेणीचे तारता= कारण्यासठी रज्यल अधिकाe ता कारता .

*****************

५४३. अनEच्छे  १६(४) अन्वयो मागसर्वोग4यो0चे आरक्षेणी ह योपी=र्वो4 दिनश*नस आणी=न दिल्याप्रमाणी प्रशसनचे कायो*क्षेमाता, सतात्य स0भाळ=न का ल पीदिहजे . र्वोरिरष्ठ कादिनष्ठ0पी क्षे जेस्त दिका0 र्वो त्यहूनह अधिका सक्षेमा अस=नह कादिनष्ठ0न र्वोरिरष्ठ0न माग टकाल्यास प्रशसनर्वोर हणीऱ्या पीरिरणीमा0का1 Eल*क्षे कारणी मा=खे*पीणीचे आह . जे र्व्ह पीन्नतामाध्ये आरक्षेणी ठी र्वोल जेताता, ता र्व्ह ज्य ष्ठता च्या योता दिकाताह कामा असल तारह, कादिनष्ठ0न त्य0च्या र्वोरिरष्ठ0र्वोर पीन्नताच्या पीपीयोdता माजेल मारणी ह घेटन अपीरिरहयो* पीरिरणीमा आह . जे र्व्ह प्रत्य का पीन्नताच्या स्तरर्वोर पीEढील आरक्षेणी ठी र्वोल जेताता, ता र्व्ह कादिनष्ठ का र्वोळ त्य0च्या र्वोरिरष्ठ0र्वोर समान श्री णीतालचे नर्व्ह तार एकापी क्षे जेस्त उच्च स्तरर्वोरल त्य0च्या र्वोरिरष्ठ0र्वोरह का= चे कारताता. ह अनEभार्वोल आह आधिणी र्वोर0र्वोर हता आह . अश पीरिरश्‍चिस्थाताता ज्य0न माग टकाण्याता आल आह , (आधिणी ता स0 ख्ये न बँर चे आह ता) ता पी=र्वो4प्रमाणी चे समारसता न आधिणी समान दिनष्ठ न तास चे कामाता रस घे ऊन कामा कारताल, अश अपी क्षे कारणी , ह भाळ पीणीचे0 ठीर ल. माणीस0 स0 ता नसताता. प्रशसनच्या सर्वो* क्षे त्र0ता

14

योमाEळ नpसदिग*काचे स0 तापी, जेर्वो जेळणी , दिनरश, कामाता रस नसणी आधिणी काता*व्यप्रता उसनता, र्वोरिरष्ठ0चे अनर, अधिकारचे अनर आधिणी सताता भा01णीचे र्वोतार्वोरणी आधिणी प्रशसनताल र्वोpमानस्यां ह अपीरिरहयो* पीरिरणीमा हणीर आह . पीEढी , पी=र्वो4चे कादिनष्ठ जे\र्व्ह आता श्री ष्ठ बँनताता, ता र्व्ह र्वोतार्वोरणीच्या दिर्वोकाe ताचे काल्पनचे कारर्वो लग ल. योचे स0 पी=णी* प्रशसनर्वोर र्वोईट पीरिरणीमा असता ह मान्या असणीरचे आह . ५४४. अशप्रकार पीन्नतामाEळ ज्य0न 1र्वोलल जेता त्य0चेचे फक्त कायो*क्षेमाता कामा हता नह, तार ज्य0न पीन्नता दिल जेता त्य0नसEध्दा त्य0चे सर्वोत्तमा कामा कारण्यासठी प्रत्साहन नसता , कारणी काणीत्यह पीरिरश्‍चिस्थाताता त्य0न त्य0च्या रखेर्वो काट्याता पीन्नता दिल जेईल ह त्य0न माहता असल्यान त्य0न काठीर पीरिरश्रीमा कारण्याचे प्र रणी धिमाळता नह. सEरुर्वोतापीस=नचे पीन्नताचे खेत्र असल्यान त्य0चे काता*व्य, त्य0चे सहकार, र्वोरिरष्ठ यो0च्याका1 पीहण्याचे दृदिष्टकानह योमाEळ र्वो गळ रूपी रणी कारता . त्यमाEळ प्रशसनचे कायो*क्षेमाताह क्याता आल आह .

५४५. पीन्नताताल आरक्षेणीचे ह पीpल= घेटनपीठीताल बँहुस0 ख्ये दिका0 र्वो अल्पस0 ख्येका योपीpकाf काणीह लक्षेता घे ताल ल नह. र0गचेर [(१९६२) २ एस स आर ५८६ : ए आयो आर १९६२एस स ३६] न0तारचे दिनणी*यो  खेल मागर्वोल ग ल नहता आधिणी म्हीणी=न यो माहत्वच्या पीpल=चे दिर्वोचेर का ल ग ल नह. बँहुस0 ख्ये0न ज्य कायो*क्षेमाता चे उल्ली खे का ल आह ता आरधिक्षेता काट्याता पीन्नता धिमाळणीऱ्या0च्या पीत्रता च्या स0 भा*ता आह ."

15

फ . सहयो , न्या .

"६२२. पीर0ताE, प्रदितादिनधित्वचे, अपीEर पीणी, ह का र्वोळ अधिकारक्षे त्रचे सजे*नशलता आह . ह मागसल पीणीचे माजेमापी नह. म्हीणी=नचे कामा काठीर चेचेणी दिका0 र्वो कामा गEणी आधिणी प्रर्वो शच्या टप्प्यार्वोर असमान स्प*, यो न्यायोलयोन आधिणी अमा रिरकान न्यायोलयोन मान्या का ल आह . पीर0ताE र्वोpद्याकाfयो दिका0 र्वो अधिभायो0दित्रकाf माहदिर्वोद्यालयोता प्रर्वो श घे ताल ल्या दिर्वोद्याथ्यू*ल पीरक्षे ता उत्तणी* हण्यासठी स=ट दिल जेता नह. दिका0 बँहुन कामा टक्का र्वोरर्वोर र्वो0धिशका प्रर्वो शसठी औधिचेत्य प्रन कारणीऱ्या अमा रिरकान दिनणी*यो0माध्ये सEद्ध र्वोp आर म्हीणी=न ह स्पष्ट का ल ग ल आह . तादिका* कादृष्ट्या अस दिस=न यो ता काf प्रत्य काजेणी प्रर्वो शचे स्त्रोता दिर्वोचेरता न घे ता समान चेचेणीच्या अन आह , योमाEळ न कायो*क्षेमाता प्रभादिर्वोता हता दिका0 र्वो समानता बँधिता का ल जेता नह. स र्वो ता प्रर्वो श का ल्यान0तार र्वोग* एकाचे असता आधिणी ता म्हीणीजे कामा*चेऱ्या0चे. मागसल पीणीचे समाधिजेका 1ग त्यन0तारह पीEढी र्वोपीरल जेणीर अस ल तार सर उद्द शचे दिर्वोफल हता.

६२३. स0 रक्षेणीत्मका भा भार्वोचे स0 र्वोpदिनका, कायो शर दिका0 र्वो नpदिताका आर ऐदिताहधिसका अन्यायोसठी ओळखेल्या जेणीर्‍ यो मागस र्वोग*चे दिनर्वोरणी ह आह आधिणी म्हीणी=न ता आजे तास आह ता जेर ता दिपी1ता झल नसता . योर्वोर उपीयो कारणी आधिणी इंतार0न धिमाळर्वोल ल अन्यायोकारका फयो स0 ताEधिलता कारणी , ह घेटनत्मका जेबँबँर आह . पीणी एका प्रगता आधिणी तार्थीकाधिर्थीता मागस, एकाचे प्रर्वोहता धिशरल काf माग भा=ताकाळताल

16

अन्यायो =र हता आधिणी माग स र्वो चे ल0बँ, एका गटच्या स0 र्वोग*ताल ज्य ष्ठता, दिर्वोधिशष्ट अग्रे दिर्षता गटसठी, काणीत्यह ऐदिताहधिसका अन्यायोमाEळ दिका0 र्वो त्य0च्या पी=र्वो*जे0न धिमाळर्वोल ल्या अर्वोजेर्वो लभामाEळ दिका0 र्वो मागसर्वोग4यो0श भा भार्वो का ल्यामाEळ आल ल नह तार एखेद्या कामा*चेऱ्यान त्यच्या र्वोpयोश्‍चिक्तका क्षेमाता नEसर र्वोर्ष*नEर्वोर्षG त्यन का ल ल्या स र्वो माEळ चे ता पीरिरणीमा असणीर आह आधिणी बँळÉ घे णीयोचे स0 काल्पन पीEन्हा आणी=न ह अधिकार काढी=न घे ता यो णीर नह.

६२४. समानता एकातार धिसद्ध0तार्वोद्या0द्वार प्रचेरिरता का ल जेता दिका0 र्वो न्यायोलयो0द्वार लग= का ल जेता ता "पीरिरश्‍चिस्थाताच्या समाता अ0ताग*ता उपीचेरचे समानता" [(१९७६) २ एस स स ३१०, ३८० : १९७६ एस स स ( एल अ,1 एस )२२७ : (१९७६) १ एस स आर ९०६ यो तात्त्वाद्वार असमानता =र कारण्याचे प्रयोत्न कारता . पीर0ताE एका "काह व्यक्त 0न समान र्वोगणी=का  ण्यासठी, आपीणी त्य0च्याश र्वो गळ्या पीद्धतान र्वोगल पीदिहजे " [५७ एल ए 1 २ d ७५० : ४३८ यो= एस २६५ (१९७८)] आधिणी न0तार एका त्य0न एका र्वोग*ता दिका0 र्वो गटता आणील काf माग प्रगता आधिणी र्वो0 धिचेता यो0च्याता समानता यो ईल आधिणी ता माग एकाचे गटता यो ताल आधिणी तारह पीEढी बँढीता सठी काह लभा दिल्यास समान लका0न समानता चे र्वोगणी=का  ण्यासरखे आह आधिणी ह भा=ताकाळताल भा भार्वोचे पीरिरणीमा नष्ट कारणीर नह तार ता कायोमा ठी र्वोणीर आह .

६२५. मागसर्वोग4यो व्यक्त 0सठी आरक्षेणील घेटनत्मका मान्याता आह . म्हीणीजे व्यक्तपी क्षे र्वोग* दिका0 र्वो गटच्या दिहताल प्रन्या दिल ग ल आह . पीर0ताE कामा*चेर्‍ यो0चे र्वोग*

17

दिका0 र्वो गटचे पीन्नता म्हीणीजे एखेद्या गटचे दिका0 र्वो र्वोग*चे नर्व्ह तार एका व्यक्तचे पीन्नता हयो आधिणी ह एकामा का0श दिर्वोस0 गता आह . काणीताह प्रगता र्वोग* दिर्वोरुद्ध मागसर्वोग* दिका0 र्वो बँहुस0 ख्ये दिर्वोरुद्ध अल्पस0 ख्येका नह. त्यमाEळ ता स0 दिर्वोनच्या दिर्वोरुद्ध अस ल. सहकार न्या. काE लदिपी धिस0ग यो0न चे0गल्या आधिणी उत्त ह ता=न योग्यचे माता मा01ल आह काf, र0गचेर [(१९६२) २ एस स आर ५८६ : ए आयो आर १९६२ एस

स ३६] चे0गल कायो मा01ता आह अस मानल जेऊ शकाता नह."

*****************

६२७. कालमा १६(१) अ0ताग*ता आरधिक्षेता कारणी शक्या आह का ? र्वोजेर्वो र्वोग4कारणीच्या धिसद्ध0ताच्या अ0ताग*ता काणीत्यह आरक्षेणीदिर्वोरुद्ध तापीशलर्वोर कारणी योपी=र्वो4 दिल आह ता. गरिरबँचे दिनमा=*लन योचे उ उ दिका0 र्वो स्तEता कारण्यासरखे नह, पीर0ताE ता एका र्वोईट गष्ट आह धिजेच्याश लढी  ऊन काढी=न टकाल पीदिहजे [जेर्वोहरलल न हरू, 1रर्थी, न†मा*न (ए1.) न हरू यो0च्याका1=न उद्धeता का ल ल ] आशdपीpकाf एका, कारणी ता आधिर्थी*का न्यायो सध्ये कारण्यासठी आधिणी अनEच्छे  ३८(२) अ0ताग*ता "उत्पन्नचे असमानता कामा कारण्यासठी" रज्यल प्रत्साहन  ता . त्यचेप्रमाणी , यो उद्द शसठी रज्य स र्वो ता आधिर्थी*कादृष्ट्या मागसल ल्या0सठी पी रखेर्वो ठी र्वो= शकाता का? कायोद्याच्या समान स0 रक्षेणीचे हक्का दिका0 र्वो कायोद्याच्या अ0मालबँजेर्वोणीद्वार 'फयो , आधिणी ओझ ' योमाध्ये कायोद्यासमार समानता चे अधिकार, समानता माध्ये समान आधिणी असमान0माध्ये असमानता यो  शमाध्ये आधिणी अमा रिरका ता, न्यायोलयो0न दिर्वोकाधिसता का ल ल्या समानता च्या

18

स0 काल्पन ता घेट्ट रुजेल ल आह . पीर0ताE आधिर्थी*का दिनकार्ष0र्वोर दिका0 र्वो स0 पीत्तच्या भा भार्वोर्वोर काणीता ह आरक्षेणी दिका0 र्वो सकारत्मका काe ता र्वोजेर्वो र्वोग4कारणीच्या धिसद्ध0तानEसर मान्या का ल जेऊ शकाता नह. मागसर्वोग4यो0सठी आरक्षेणी ह स र्वो0माध्ये समार्वो=न घे ण्याचे समाधिजेका उद्द श सध्ये कारण्याचे प्रयोत्न कारता कारणी ज्यमाध्ये माक्त र काह पीEढीरल ल्या र्वोगdचे हता. अश प्रकार दिनमा*णी का ल ल र भारून काढीण्यासठी, न र्वोगdमाल समाधिजेका आधिणी शpक्षेधिणीका फरकान र्वोग4कारणीसठी र्वोजेर्वो आर प्रन का ल्यामाEळ सकारत्मका काe ता कायोमा ठी र्वोण्याता आल्या आह ता. श्रीमा0 ता आधिणी गरिरबँ0सठी ह सरखे चे आह अस म्हीणीता यो णीर नह. सर्वो*जेदिनका रजेगरच्या र्वोग4कारणीसठी, गरबँ ह ताका* स0 गता आर अस= शकाता नह. "

४. अश प्रकार ह लक्षेता यो ता काf इं0द्र सहन (उपीरल्ली खेता ) माध्ये , यो न्यायोलयोन अस दिनणी*यो दिल काf मागसर्वोग4यो0सठी कालमा १६ अ0ताग*ता आरक्षेणी का र्वोळ सEरुर्वोताच्या दिनयोEक्त्यां0पीEरता मायो*दिता हता , आधिणी ता पीन्नतापीयोdता र्वोढीर्वोल नह. अश दिनष्कर्ष*चे ताका* अस हता काf पीन्नता 0माल आरक्षेणीचे स र्वो0च्या कायो*क्षेमाता र्वोर घेताका पीरिरणीमा हईल: प्रर्थीमा, ता रखेर्वो प्रर्वोग*ताल उमा र्वोर0माध्ये कामा कारण्याचे भार्वोन 1पी=न टका ल आधिणी कायोमास्वरूपी स्वता0त्र श्री णी दिनमा*णी कारण्यासरखे हईल. Eसर म्हीणीजे , अश आरक्षेणी0माEळ समान्या श्री णीताल उमा र्वोर0माध्ये दिनरश चे आधिणी जेळफळटचे भार्वोन दिनमा*णी हईल. दितासर म्हीणीजे , पीन्नतामाल आरक्षेणी समानता च्या दिनयोमाचे उल्ली0घेन कार ल.

19

५. इं0द्र सहन (उपीरल्ली खेता ) माल न्यायोलयोच्या घेर्षणी ल नकार  ण्यासठी, स0 स न १९९५ च्या ७७ व्य घेटनEरुस्त कायोद्याद्वार कालमा (४-A) समादिर्वोष्ट कारून, घेटन च्या कालमा १६ माध्ये सEरणी सर का ल. खे0 1 (४-A) खेललप्रमाणी आह :

"यो अनEच्छे ताल काणीताह गष्ट रज्यल अनEस=धिचेता जेता आधिणी अनEस=धिचेता जेमाता 0च्या बँजे=न रज्यच्या अ0ताग*ता स र्वो0माल काणीत्यह र्वोग* दिका0 र्वो पी0च्या पीन्नताच्या बँबँताता आरक्षेणीचे तारता= कारण्यापीस=न प्रदिताबँ0 धिता कारणीर नह, ज्यमाध्ये रज्यच्या माता , रज्य0ताग*ता स र्वो0माध्ये पीEर स प्रदितादिनधित्व झल ल नह."

योव्यदितारिरक्त, ७७ व्य घेटनEरुस्त कायो, १९९५ चे ह ता= आधिणी कारणी योस0 भा*ताल दिर्वोन खेललप्रमाणी आह :

"अनEस=धिचेता जेता आधिणी अनEस=धिचेता जेमाता १९५५ पीस=न पीन्नतामाध्ये आरक्षेणीच्या सEदिर्वो चे उपीभाग घे ता आह ता. सर्वोच्च न्यायोलयोन १६ नर्व्ह\बँर १९९२ रजे इं0द्र सहन दिर्वोरुद्ध. योEदिनयोन ऑफ इं0दि1यो यो खेटल्याता दिल ल्या दिनकालता, दिनयोEक्त्यां0माध्ये आरक्षेणी असल्याचे दिनरक्षेणी न 0र्वोल . दिका0 र्वो कालमा १६(४) अ0ताग*ता पी प्रर0धिभाका दिनयोEक्तपीEरता मायो*दिता आह ता आधिणी पीन्नताच्या बँबँताता आरक्षेणी लग= हणीर नह. सर्वोच्च न्यायोलयोच्या यो दिनणी*योमाEळ अनEस=धिचेता जेता आधिणी अनEस=धिचेता जेमाता 0च्या दिहतार्वोर दिर्वोपीरता पीरिरणीमा हणीर आह . रज्य0ताल स र्वो0माध्ये त्य0चे

20

प्रदितादिनधित्व आर्वोश्यका पीताळÉपीयोdता पीहचेल ल नह आधिणी म्हीणी=न अनEस=धिचेता जेता आधिणी अनEस=धिचेता जेमाता 0च्या बँबँताता पीन्नतामाध्ये आरक्षेणी  ण्याचे दिर्वोद्यामान व्यर्वोस्था चेल= ठी र्वोणी आर्वोश्यका आह . अनEस=धिचेता जेता आधिणी अनEस=धिचेता जेमाता 0च्या दिहताचे रक्षेणी कारण्यासठी सरकारचे बँ0धिलकाf लक्षेता घे ता, सरकारन अनEस=धिचेता जेता आधिणी अनEस=धिचेता जेमाता 0सठी पीन्नतामाध्ये आरक्षेणीचे दिर्वोद्यामान रणी सEरू ठी र्वोण्याचे दिनणी*यो घे ताल आह . ह कारण्यासठी कालमा १६ माध्ये सEरणी कारणी आर्वोश्यका आह म्हीणी=न अनEस=धिचेता जेता आधिणी अनEस=धिचेता जेमाता 0सठी पीन्नतामाध्ये आरक्षेणीचे तारता= कारण्यासठी यो अनEच्छे ता नर्वोन कालमा (४-अ) समादिर्वोष्ट कारणी अदिनर्वोयो* आह .

अश प्रकार , पीन्नतामाल आरक्षेणी एकाट्या अनEस=धिचेता जेता आधिणी अनEस=धिचेता जेमाताच्या सस्यां0सठी कारण्याता आल .

II. अपी0 ग व्यक्त 0सठी आरक्षेणीचे इंदिताहस ६. योEदिनयोन ऑफ इं0दि1यो दिर्वो. न‰ शनल फ 1र शन ऑफ  ब्लाइं01⁷माध्ये , यो न्यायोलयोन इं0द्र सहन (उपीरल्ली खेता ) माध्ये र्वोणी*न का ल्याप्रमाणी नगरिरका0च्या मागसर्वोग4यो0सठी

21

'उभ्या' आरक्षेणी0माल फरका आधिणी कालमा ३३⁸अ0ताग*ता अपी0 ग व्यक्त 0सठी 'क्षेpदिताजे' आरक्षेणीचे पीEनरुच्चर का ल हता. पी=र्वो4च्या अपी0 ग व्यक्त 0चे (समान स0 , हक्का0चे स0 रक्षेणी आधिणी पी=णी* सहभाग) कायो, १९९५ ("१९९५ कायो"), खेललप्रमाणी :

"४२. इं0द्र सहन [१९९२ पीE. (३) एस स स २१७ : १९९२ एस स स ( एल अ,1 एस ) पीE. १ : (१९९२) २२ ए ट स ३८५ : ए आयो आर १९९३ SC ४७७] यो0चे अर्वोलकान का ल्यास अस दिस=न यो ईल काf ५०% आरक्षेणीचे कामाल मायो* फक्त इंतार मागस0सठी कालमा १६ (१) अ0ताग*ता भारतायो रज्यघेटन च्या कालमा १६(४) अ0ताग*ता लग= हता . तार अपी0 ग व्यक्त 0च्या बँजे=न आरक्षेणी आ1र्वो आह , दिका0 बँहुन, यो न्यायोलयोन र्वोरल दिनणी*योता ५०% मायो* चे दिनयोमा हताळतान दिव्य0ग व्यक्त 0च्या बँजे=न ३% आरक्षेणीचे उहरणी र्वोपीरल आह . दिनकालच्या पीरिरच्छे  ८१२ माध्ये स्पष्टपीणी अस दिस=न आल आह काf अपी0 ग व्यक्त 0सठी आरक्षेणीखेलल उमा र्वोर0चे दिनर्वो1 आधिणी दिनयोEक्त का ल्यान0तार त्य0न ता काणीत्य श्री णीचे आह ता यो आरर्वोर अनEक्रमा रखेर्वो श्री णी दिका0 र्वो खेEल्या प्रर्वोग*च्या स0 बँ0 धिता रस्टंरमाध्ये ठी र्वोल जेईल. आधिणी अश प्रकार , अपी0 ग0सठी असल ल्या

22

आरक्षेणीचे ५०% च्या कामाल मायो* श काहह स0 बँ0  नह. पीरिरच्छे ८१२, खेललप्रमाणी पीEनरुत्पदिता का ल आह : (एस स स pp. ७३५-३६)

"८१२. … सर्वो* आरक्षेणी एकाचे स्वरूपीचे नहता. न प्रकारचे आरक्षेणी आह ता, जे काधिचेता, सयोसठी, 'उभा आरक्षेणी ' आधिणी 'क्षेpदिताजे आरक्षेणी ' अस आह . अनEस=धिचेता जेता, अनEस=धिचेता जेमाता आधिणी इंतार मागसर्वोग4यो0च्या सठी असल ल आरक्षेणी [ अ0ताग*ता अनEच्छे  १६(४)] ल अनEल0बँ आरक्षेणी म्हीटल जेऊ शकाता तार शररिरकादृष्ट्या अपी0 ग0च्या बँजे=न असल ल्या आरक्षेणी0न [ कालमा १६ च्या खे0 1 (१) अ0ताग*ता] क्षेpदिताजे आरक्षेणी म्हीणी=न स0 बँल जेऊ शकाता . क्षेpदिताजे आरक्षेणी उभ्या आरक्षेणी0माध्ये कापीताता —ज्यल इं0टरल†दिका0 ग आरक्षेणी म्हीणीताता. अधिका ता0ताता0 ता स0गयोचे तार, समाजे ३% रिरक्त पी शररिरकादृष्ट्या अपी0 ग व्यक्त 0सठी रखेर्वो आह ता; ह कालमा १६ च्या खे0 1 (१) श स0 बँ0 धिता आरक्षेणी अस ल. यो प्रर्वोग*ताल दिनर्वो1ल ल्या व्यक्त 0न योग्य श्री णीता ठी र्वोल जेईल; जेर ता एस. स. प्रर्वोग*ताल अस ल तार आर्वोश्यका ता समायोजेन कारून त्यल त्य प्रर्वोग*ता ठी र्वोल जेईल; त्यचेप्रमाणी , जेर ता खेEल्या स्प* (ओ स ) श्री णीश स0 बँ0 धिता अस ल तार आर्वोश्यका ता समायोजेन कारून त्यल त्य श्री णीमाध्ये ठी र्वोल जेईल. यो क्षेpदिताजे आरक्षेणी0चे तारता= का ल्यान0तारह, मागसर्वोग4यो नगरिरका0च्या बँजे=न आरक्षेणीचे टक्का र्वोर ताशचे रदिहल आह -आधिणी ताशचे

23

रदिहल पीदिहजे . '' यो दिनकालन 'पीन्नता'माल आरक्षेणीर्वोर चेचे* का ल नह, पीर0ताE का र्वोळ सEरुर्वोताच्या दिनयोEक्त्यां0पीEरताचे त्यचे घेर्षणी मायो*दिता का ल. ७. रजेर्वो काE मार गEप्ती दिर्वोरुद्ध. योEदिनयोन ऑफ इं0दि1यो⁹योमाध्ये अपी0 ग व्यक्त 0सठी पीन्नतामाध्ये आरक्षेणीचे प्रश्ना अधिकाe तापीणी हताळल आह . चे लमा श्वर, न्या. यो0न धिलदिहल ल्या न न्यायोश0च्या खे0 1पीठीच्या दिनणी*योन , इं0द्र सहन (उपीरल्ली खेता ) उपीयोजेन खेललप्रमाणी र्वो गळ का ल :

२१. इं0द्र सहन [इं0द्र सहन दिर्वोरुद्ध. योEदिनयोन ऑफ इं0दि1यो , १९९२ पीE. (३) एस स स २१७ : १९९२ एस स स ( एल अ,1 एस )पीE. १ : (१९९२) २२ ए ट स ३८५] माध्ये दिल ल तात्व ता र्व्हचे लग= हता जे र्व्ह रज्य अजे=नह मागसर्वोग4यो म्हीणी=न ओळखेल्या ग ल ल्या नगरिरका0च्या काह र्वोगdन रज्य0ताग*ता रजेगरच्या बँबँताता प्रन्या  ता कालमा १६(४) अ0ताग*ता नगरिरका0च्या इंतार र्वोगdन दिर्वोभा का र्वोगणी=का (आरक्षेणी)  ण्यापीस=न अनEच्छे  १६ (१) रज्य0न [इं0द्र सहन खेटल १९९२ एस स स २०१७ अनEच्छे  १६ (४) - १६ (१)] अक्षेमा कारता नह. तार्थीदिपी, अनEच्छे  १६(१ ) च्या आ शश सEस0 गता कायोद्यानEसर अश प्रन्यापी=णी* र्वोगणी=का दिनमा*णी कारण्यासठी, रज्य कालमा १६(१) माध्ये नमा= का ल ल्या जेता, मा* इंत्य 0पीpकाf काणीताह एका घेटका आर म्हीणी=न दिनर्वो1= शकाता नह. पी. 1ब्ला=. 1. सठी आरक्षेणी प्रन कारण्याचे आर शररिरका अपी0 गत्व आह

24

आधिणी कालमा १६(१) अ0ताग*ता दिनदिर्षद्ध का ल ल काणीता ह दिनकार्ष नह . त्यमाEळ , इं0द्र सहन [इं0द्र सहन दिर्वो. योEदिनयोन ऑफ इं0दि1यो'माध्ये नमा= का ल्याप्रमाणी पीन्नतामाध्ये आरक्षेणी नसर्वो ., १९९२ पीE. (३) एस स स २१७ : १९९२ एस स स ( एल अ,1 एस ) पीE. १ : (१९९२) २२ ए ट स ३८५] पी. 1ब्ला=. 1. ल स्पष्टपीणी आधिणी समान्यापीणी लग= नह.

(भार दिल)

******************

२४. १९९५ च्या कायोद्याच्या कालमा ३२ आधिणी ३३ चे एकादित्रता र्वोचेन ह प्रशसनच्या गरजे आधिणी पी. 1ब्ला=. 1. ल अधिका स0  प्रन कारण्याच्या अत्यर्वोश्यकाता यो0च्याताल उत्कृe ष्टपीणी का ल ल आरखे1 आधिणी का ल ल स0 ताEलन स्पष्ट कारता . म्हीणी=न, आमाच्या दिर्वोश्ले र्षणीच्या पीदिहल्या भागता तापीशलर्वोर स0दिगताल्याप्रमाणी , कालमा ३२ अ0ताग*ता दिल ल्या दिक्रयो चे आकालन अत्य0 ता माहत्त्वापी=णी* आह . एखे का पी ओळखेEन दिनधिâता का ल काf माग पी. 1ब्ला=. 1. त्य स0 बँ0 धिता कायोG पी=णी* कारण्यास सक्षेमा आह . एका इंताका सक्षेमा असल्याचे आढीळल काf, कालमा ३३ अन्वयो तान टक्क्या0पी क्षे कामा नसल ल्या मायो* पीयोdता आरक्षेणीचे पीलन कारणी आर्वोश्यका आह . पीचे ओळखे पीटल्यान0तार, ता पी भारण्यासठी रज्यन स्वकारल ल्या भारताच्या पीद्धताका1 Eल*क्षे कारून ता पी. 1ब्ला=. 1. सठी रखेर्वो असल पीदिहजे ."

25

८. इं0द्र सहन (उपीरल्ली खेता ) आधिणी रजेर्वो काE मार गEप्ती (उपीरल्ली खेता ) यो0न दिनकाल काढील्याप्रमाणी पीन्नता 0माल आरक्षेणीच्या स्पष्टकारणीच्या स0 भा*ता समास्यां चे दिनरकारणी कारण्यासठी माठ्या खे0 1पीठीका1 स0 भा* दिल ग ल. अश प्रकार , धिसद्धरजे= दिर्वोरुद्ध कान*टका रज्य¹⁰माध्ये , नरिरमान, न्या. यो0न दिल ल्या तान न्यायोश0च्या खे0 1पीठीन दिनणी*यो घे ताल:

"१२. दिर्वोद्वान अदितारिरक्त स†धिलधिसटर जेनरल सह, सर्वो* पीक्षेकार0च्या र्वोतान उपीश्‍चिस्थाता असल ल्या, दिर्वोद्वान र्वोदिकाल0चे म्हीणीणी ऐका= न घे ताल्यान0तार, आमाचे माता आह काf, इं0द्र सहन [इं0द्र सहन दिर्वोरुद्ध. योEदिनयोन ऑफ इं0दि1यो, १९९२ पीE. . (३) एस स स २१५ : १९९२ एस स स ( एल अ,1 एस ) पीE. ४८२] माल ह बँरबँर नह अस म्हीणीता यो णीर नह कारणी ता र्वो गळ्या समास्यां ल समार ग ल आधिणी त्यमाEळ त्यचे पीलन का ल जेऊ शकाता नह. ९. त्यन0तार, का रळ रज्य दिर्वो. लसम्मा जेस फ¹¹माध्ये , का‹ल, न्या. यो0न दिल ल्या न न्यायोश0च्या खे0 1पीठीन दिनj स0 दिग्ध शब्दा0ता स0दिगताल काf, अपी0 ग व्यक्त 0न पीन्नतामाध्ये आरक्षेणी नकारल जेऊ शकाता नह:

"१८. उपीरक्त योधिचेका चे तापीसणी का ल्यार्वोर आम्हील अस आढीळ=न आल काf दिर्वोद्वान अ ‰धिमाकास क्याEर (न्यायो धिमात्र ) यो0न जे योEश्‍चिक्तर्वो का ल त्यमाध्ये योग्यता आह आधिणी आमाचे माता आह काf

26

भारतायो स0 घे दिर्वो. रदिर्वो प्रकाश यो न्यायोलयोच्या दिनकालच्या स0 भा*ता खेरखेरचे ह माEद्द आता एकासरखे नह. [भारतायो स0 घे दिर्वो. रदिर्वो प्रकाश गEप्ती, (२०१०) ७ एस स स ६२६ : (२०१०) २ एस स स ( एल अ,1 एस )४४८] आधिणी योEदिनयोन ऑफ इं0दि1यो दिर्वोरुद्ध. न‰ शनल फ 1र शन ऑफ  ब्लाइं01 [भारतायो स0 घे दिर्वो न‰ शनल फ 1र शन ऑफ ब्लाइं01, (२०१३) १० एस स स ७७२ : (२०१४) २ एस स स ( एल अ,1 एस )२५७] योमाध्ये स0 र्वोग*ताल एका= णी रिरक्त पी0च्या स0 भा*ता आरक्षेणीचे गणीन कारणी आर्वोश्यका आह आधिणी र्थी ट भारता आधिणी पीन्नताद्वार भारल्या जेणीर्‍ यो पी0च्या रम्यान काणीताह फरका कारता यो णीर नह. अश प्रकार , स0 र्वोग*ताल एका= णी रिरक्त पी0च्या स0 ख्ये माध्ये नमादिनGशन तास चे पीन्नताद्वार भारल्या जेणीर्‍ यो रिरक्त पी0चे समार्वो श अस ल. खेर तार, माE0 बँई उच्च न्यायोलयोन न‰ शनल का†न्फे 1र शन फ†र 1 र्व्हलपीमा\ट ऑफ दि1स बँल्ड दिर्वो. योEदिनयोन ऑफ इं0दि1यो [न‰ शनल का†न्फे 1र शन फ†र 1 र्व्हलपीमा\ट ऑफ दि1स बँल्ड दिर्वोरुद्ध भारतायो स0 घे, २०१५ एस स स ऑनलइंन ५११२] यो खेटल्यामाध्ये योप्रकार अर्वोलकान का ल भारतायो स0 घे दिर्वो. न‰ शनल का†न्फे 1र शन फ†र 1 र्व्हलपीमा\ट ऑफ दि1स बँल्ड [योEदिनयोन ऑफ इं0दि1यो दिर्वो. न‰ शनल का†न्फे 1र शन फ†र 1 र्व्हलपीमा\ट ऑफ दि1स बँल्ड, (२०१५)

27

१३ एस स स ६४३ (२०१६) १ एस स स ( एल अ,1 एस )२७६] माध्ये नकारल्या जेणीर्‍ यो एस ए1ल पी माल आर्व्हनसह : . रजेर्वो काE मार गEप्ती दिर्वो. योEदिनयोन ऑफ इं0दि1यो [रजेर्वो काE मार गEप्ती दिर्वोरुद्ध. योEदिनयोन ऑफ इं0दि1यो, (२०१६) १३ एस स स १५३ :

(२०१७) २ एस स स ( एल अ,1 एस )६०५] माल पीरिरच्छे  २४ माल दिनरक्षेणी लक्षेता घे ऊ शकाता : (रजेर्वो काE मार गEप्ती प्रकारणी [ रजेर्वो काE मार गEप्ती दिर्वो. योEदिनयोन ऑफ इं0दि1यो, (२०१६) १३ एस स स १५३ : (२०१७) २ एस स स ( एल अ,1 एस )६०५] , एस स स p. १६२)

"२४. … एका पीचे ओळखे पीटल्यान0तार, ता पी भारण्यासठी रज्यन स्वकारल ल्या भारताच्या पीद्धताका1 Eल*क्षे कारून ता पी. 1ब्ला=. 1. सठी रखेर्वो असल पीदिहजे ."

(भार दिल)

आधिणी "अश पी भारण्याच्या पीद्धताका1 Eल*क्षे कारून" गट A आधिणी गट B माल सर्वो* ओळखेल ल्या पी0र्वोर पी. 1ब्ला=. 1. सठी ३% आरक्षेणी र्वोढीर्वोण्याचे दिनGश सरकारल जेर कारण्याता आल . *****************

II. १९९५ च्या कायोद्याच्या कालमा ३३ अ0ताग*ता आरक्षेणी ह कालमा ३२ द्वार

28

दिन*रिरता का ल ल्या पी0च्या दिनर्वो1र्वोर अर्वोल0बँ=न आह का ?

२१. दिर्वोद्वान अ ‰धिमाकास क्याEरच्या (न्यायोधिमात्रच्या) कार्थीनर्वोर , ज्यचे आम्ही दिनj स0 काचेपीणी स्वकार कारता, दिका योता काह श0का नह काf कालमा ३२ माल तारताE 0चे र्वोपीर कालमा ३३ अ0ताग*ता धिमाळणीऱ्या आरक्षेणीच्या फयोद्या0न दिनरश कारण्याचे एका सन म्हीणी=न का ल जेईल अस दिर्वोधिमा0 1ळचे काचे ह ता= नर्व्हता. खेर तार, आरक्षेणीच्या उद्द शन पी0चे ओळखे ११ र्वो का रळ रज्य दिर्वोरुद्ध लसम्मा जेस फ , (२०२१) ९ एस स स २०८ १९५५ च्या कायोद्यान0तार लग चेचे हणी आर्वोश्यका हता . अश आरक्षेणील हणीर दिर्वोर, ह खेऱ्या अर्थी*न अ0मालता आणीण्यासठी बँहुता0श सरकार अधिकाऱ्या0न अर्वोल0बँल ल्या दिर0गईच्या 1र्वोपी चेता=न स्पष्ट हता. अशप्रकार ह श*दिर्वोता काf काहर्वो ळ कायो अ0मालता आणीणी सपी आह पीर0ताE समाधिजेका मानधिसकाता बँलणी त्यहूनह काठीणी आह , जे लग= का ल ल्या कायोद्याच्या ह ता=ल पीरभा=ता कारण्यासठी माग* शण्याचे प्रयोत्न कारता आधिणी कालमा ३२ ह त्यचे उत्कृe ष्ट उहरणी आह . भारतायो स0 घे दिर्वो. रदिर्वो प्रकाश गEप्ती [भारतायो स0 घे दिर्वो. रदिर्वो प्रकाश गEप्ती, (२०१०) ७ एस स स ६२६ :

(२०१०) २ एस स स ( एल अ,1 एस )४४८] तास चे, यो न्यायोलयोन आरक्षेणीच्या उद्द शन पी0चे ओळखे अदिनर्वोयो* का ल. अशप्रकार , कालमा ३३ च्या तारताEनEसर स=ट धिमाळ पीयोdता प्रत्य का आस्थापीन ताल पी0चे ओळखे र्वो दिनर्वो1 कारणी आर्वोश्यका आह . दिनयोEक्तसठी पी0चे ओळखे र्वो दिनर्वो1 ह पी=र्वो*अट हता योता श0का नह, पीर0ताE न0 तार दिनयोEक्त पी=र्वो* शता4चे पीलन कारण्यास नकार  ऊन बँधिता हऊ शकाता नह. योEदिनयोन

29

ऑफ इं0दि1यो दिर्वो. न‰ शनल फ 1र शन ऑफ  ब्लाइं01 [भारतायो स0 घे दिर्वो. न‰ शनल फ 1र शन ऑफ  ब्लाइं01, (२०१३) १० एस स स ७७२ : (२०१४) २ एस स स ( एल अ,1 एस )२५७ माल तान न्यायोश0च्या माठ्या खे0 1पीठीन यो माताल पीEष्ट दिल. ."

III. दिर्वोश्ले र्षणी १०. सEरुर्वोताल, ह लक्षेता घे णी अत्यर्वोश्यका आह काf १९९५ च्या कायोद्यामाध्ये अपी0 ग व्यक्त 0च्या 'पीन्नता'माध्ये आरक्षेणीचे तारता= नर्व्हता, जेश त्यच्या उत्तरधिकार कायोद्यामाध्ये आह , अपी0 ग व्यक्त 0चे हक्का कायो, २०१६ ("२०१६ कायो) "),¹²योद्वार रज्यल ता कारण्यास सक्षेमा का ल आह . १९९५ च्या कायोद्याच्या कालमा ३३ माध्ये कालमा ३२ अ0ताग*ता ओळखेल्या जेणीर्‍ यो पी0सठी फक्त ३% आरक्षेणीचे तारता= आह , (i) अ0त्व दिका0 र्वो कामा दृष्ट असल ल्या व्यक्त 0सठी प्रत्य काf १% आरक्षेणी; (ii) श्रीर्वोणीर्ष; आधिणी (iii) लकामाटर अपी0 गत्व दिका0 र्वो स र ब्रल पील्स (मा\=चे अdगर्वोयो=) योचे दिर्वोस्तर र्वो र्वोपीर पीन्नतापीयोdता का ल्याचे उल्ली खे नह. अश र्वोpदिनका अधिकारच्या अनEपीश्‍चिस्थाताता, यो न्यायोलयोद्वार सध्येच्या तारताE 0माध्ये त्यचे समार्वो श ह स0 शयोच्या पीलका1 नह. अस म्हीणीता यो णीर नह पीन्नता 0माध्ये ज्य पीद्धतान आरक्षेणी दिल ग ल आह आधिणी जेर ता क्षेpदिताजेरिरत्य - अधिकारचे बँबँ म्हीणी=न - इं0द्र सहन (उपीरल्ली श्‍चिखेता) माल नऊ न्यायोश0न का ल ल्या स्पष्ट दिनर्ष च्या दिर्वोरता ता नह. पीर0ताE, पीन्नतामाल आरक्षेणी योग्य सरकारन र्वो ळर्वो ळÉ जेर का ल ल्या स=चेन0नEसर

30

अस ल". म्हीणी=न मा अन्यार्थी त्यचे अर्थी* लर्वोतान ग0भार आरक्षेणी ठी र्वोता. ११. इं0द्र सहन (उपीरल्ली खेता ) ह नगरिरका0च्या, मागसर्वोग4यो0सठी असल ल्या उभ्या आरक्षेणीश दिनj स0 शयोपीणी स0 बँ0 धिता असतान, क्षेpदिताजे आरक्षेणीचे ह समाजे यो दिनकालता=नचे दिनमा*णी झल आह .¹³पीन्नता 0माल आरक्षेणीर्वोरल त्यचे कायो*त्मका भाग इंतार र्वोगdन त्य आघे1र्वोर लग= हणीर नह अस म्हीणीता यो णीर नह. त्यच्या अजे*माध्ये भा भार्वो कारण्याच्या अश पीद्धतामाEळ त्यच्या ताका*चे माEद्द चेEकाता - काf सEरुर्वोताच्या दिनयोEक्त 0माध्ये आरक्षेणीचे तारता= र्वोस्तदिर्वोका समानता च्या आ शल जेर ता तार पीन्नता 0सठी त्यचे अजे* त्यचे आ शच्या दिर्वोरता जेता. स्पGच्या भार्वोन ल हरर्वो=न प्रशसकाfयो अकायो*क्षेमाता श ता1जे1 कारणी ह कालमा १६ चे ह ता= नर्व्हता - श र्वोट, पीन्नतामाEळ धिमाळल ल पी कामा हताता. एका र्वोग*च्या नगरिरका0न दिनयोधिजेता कारणी आधिणी इंतार0न नर्व्ह , दिका ज्य0न अश क्षेpदिताजेता च्या (जेस काf मादिहल, स र्वोदिनर्वोeत्त / माजे सpदिनका इं.) च्या बँळर्वोर प्रर0धिभाका दिनयोEक्त  खेल प्रप्ती का ल अस ल, ह घेटनत्मकादृष्ट्या स0 रधिक्षेता नह - अनEच्छे  १६(४ A) अ0ताग*ता प्रन का ल्यानEसर, पीन्नता 0माल आरक्षेणी0न अपीर्वो फक्त एस स / एस ट दिनयोEक्त आह ता .

१२. योव्यदितारिरक्त, क्षेpदिताजे आरक्षेणी , त्य0च्या उभ्या भाग0प्रमाणी , ताठीर नसताता, पीर0ताE

31

त्य0च्यासठी एका तारलता असता , जेस काf स‹रर्वो योर्वो दिर्वोरुद्ध उत्तर प्र श रज्य¹⁴माल यो न्यायोलयोच्या दिनणी*योता नमा= का ल आह . क्षेpदिताजे आरक्षेणीसठी पीत्र उमा र्वोर त्य0च्या अनEल0बँ श्री णीसठी मायो*दिता नह यो आरक्षेणीच्या इं0टरल†दिका0 गमा=न (दिर्वोळख्येमा=न) सर्वोत्कृe ष्ट उमा र्वोर0न बँह र पी1ण्यासठी स्थाल0तारल पीरर्वोनग आह . तार्थीदिपी, अश प्रकारचे यो0 त्रणी पीन्नता 0माध्ये अकायो*क्षेमा आह , जे र्थी अनEल0बँ आधिणी क्षेpदिताजे पीत्रता अनEपीश्‍चिस्थाता आह ता (एस स / एस ट उमा र्वोर0न र्वोगळ=न ) अशर्वो ळÉ माग दिव्य0ग उमा र्वोर0सठी (ता र्व्हचे ) ३% आरक्षेणी योपीEढी क्षेpदिताजे रहणीर नह, पीर0ताE अनEल0बँ दिक्रयो न लग= का ल जेईल. २०१६ चे कायो रज्यल ह यो0 त्रणी कायो*श्‍चिन्वता कारण्यास सक्षेमा कारता, पीर0ताE १९९५ च्या कायोद्याता ह पी=णी*ताj अनEपीश्‍चिस्थाता आह .

१३. योमाEळ घेटन च्या कालमा १६(४) नEसर समान मागसर्वोग4यो उमा र्वोर0न र्वो गळÉ र्वोगणी=का दिल जेता . एका ओ बँ स उमा र्वोर, जे अपी0 ग व्यक्त  खेल आह , त्यल पीन्नतामाध्ये अपी0 ग नसल ल्या ओ बँ स उमा र्वोरपी क्षे प्रन्या दिल जेईल, जे अनEज्ञे यो नह . योव्यदितारिरक्त, ट.  र्वोसन आधिणी एन एमा र्थी†मास (उपीरल्ली खेता ) नEसर , ह लक्षेता घे णी प्रस0 दिगका आह काf मागसर्वोग4यो0सठी आरक्षेणी पीEढी सEरु ठी र्वोता0न २०१६ चे कायो अपी0 ग उमा र्वोर0सठी क्षेpदिताजे आरक्षेणी जेस्तता जेस्त २ र्वोर्षG पीEढी न ण्याचे पीरर्वोनग  ता. तार्थीदिपी, घेटनEरुस्तन मान्याता दिल आह काf मागल रिरक्त पी पीEढी घे ण्यासठी पीन्नताचे रिरक्त पी ५०% मायो* पी क्षे जेस्त अस= शकाताता. ह Eरुस्त

32

कालमा (१६(४-बँ)) एमा. नगरजे दिर्वोरुद्ध भारता सरकार माध्ये यो उचेल=न रल. १४. १९९५ कायो कालमा ३३ आधिणी २०१६ चे कायो कालमा ३४ सरख्ये तारताEमागल प्रश0सनयो ह ता= दिनदिर्वो*र्वो आह . अपी0 ग व्यक्त 0न सर्वो*जेदिनका स र्वो ता समार्वो=न घे णी आर्वोश्यका आह . त्यचे र्वो ळÉ यो र्वोजेर्वो सEदिर्वो चे, र्वोपीरचे रर्वोजे, सर्वो*जेदिनका स र्वो0माल पीन्नताच्या रिरक्त जेग0माध्ये आरक्षेणीसठी इंतार प्रकारच्या क्षेpदिताजे आरक्षेणीचे लभा घे णीऱ्या0सठी उघे1= नयो . सEरुर्वोताल म्हीटल्याप्रमाणी , मा अपीलकात्य*ल प्रस्तदिर्वोता का ल ल्या सर्वोलताश सहमाता आह आधिणी त्यनEसर त्त, न्या.यो0च्या दिनकालता दिल ल्या दिनGश0श मा सहमाता आह .

................................................

न्या. [एस. रर्वो 0द्र भाट]

नर्वो दिल्ली;

०४ जेEलp २०२३.

1

प्रकाशनयोग्य भारताच्या सर्वोच्च न्यायोलयोता दिर्वोणी अपी ल अधि कार क्षेत्र दिर्वोणी अपी ल क्र. ५२९ / २०२३ रिरझर्व्ह+ बँ- का ऑफ इं1दि2यो आधिणी इंतार ...अपी लर्थी5 दिर्वोरुद्ध

ए. का . नयोर आधिणी आधिणी इंतार ...उत्तरर्वो सह

दिर्वोणी अपी ल क्र. ५३०/२०२३

यो <दिनयोन ऑफ इं1दि2यो आधिणी इंतार (भारता सरकार ) … अपी लर्थी5 दिर्वोरुद्ध<>

ए. का . नयोर आधिणी आधिणी इंतार … उत्तरर्वो

न्यायोदिनणी+यो

दिपी1 कार त्त , न्या .

आर्व्हन :

१. रिरझर्व्ह+ बँ- का ऑफ इं1दि2यो (योपी <ढे 'आर बँ आयो', र्थी2क्याता) आधिणी भारता सरकार (योपी<ढे स1 धिक्षेप्त स्वरूपीता 'जी . ओ. आयो' ) ह यो अपी लमध्ये आहता. समन्या प्रर्थीम उत्तरर्वो 'श्री नयोर', यो1न दिर्वोशष पीरर्वोनगी द्वार, म<1 बँई उच्च न्यायोलयोमध्ये सर का लल्या योधिsका क्रम1का २७५३ २००६ म ल दिन1का, १६ जीvन २०१४ s दिलल दिनकाल आशल आर्व्हन दिल आह.<>

2

२. यो अपी ल1न कारणी भाVता असलल ताथ्य श्री . नयोर यो1च्या भा षणी स1 घष+S प्रदितादिबँ1दिबँता कारताता. ज्या व्यक्ती ल 'पीधिलओ न1तारS अ ̂गीर्वोयोV' आह, ५०% अपी1 गीत्व असलल्या व्यक्ती न आर बँ आयो मध्ये सहय्यका व्यर्वोस्थापीका पीर्वोर पीन्नता धिमळर्वोण्याS र्वो अपी1 गी व्यक्ती (समन स1 , अधि कार1S स1 रक्षेणी आधिणी पीVणी+ सहभागी) कायो, १९९५ (योन1तार 'पी 2ब्ल्यूV 2 कायो, १९९५') तासS सर्वो+जीदिनका ताक्रर आधिणी दिनर्वोgत्त र्वोतान म1 त्रलयो, भारता सरकार, यो1च्या काधिम+का आधिणी प्रधिशक्षेणी दिर्वोभागीका2Vन (योन1 तार '2 . ओ. पी . टी .' र्थी2क्याता) र्वोळर्वोळj जीर का लल दिर्वोदिर्वो कायो+लयो न ज्ञापीन, आधिणी आ रबँ आ योन जीर का लल पीरिरपीत्रका ( योS आ र घताल आह )

३. श्री . नयोर, २७ सप्टेंmबँर १९९० रजी रिरझव्‍ ह+ बँ- का च्या सर्वोता नणी / नटी पीर क्षेका, श्रीणी -II / धिलदिपीका म्हणीVन अपी1 गी व्यक्ती सठी रखी र्वो असलल्या रिरक्ती पीर्वोर रुजीV झल. काल1तारन, श्री . नयोर यो1न र्वोगी+-I पीर्वोर बँढेता धिमळर्वोण्यासठी आर. बँ . आयो. द्वार २६ एदिप्रल ता ३ जी <लt २००४ रम्यान आयोधिजीता का लल्या पीv नल ( क्रमनधिमका) र्वोष+ २००३ सठी अखिखील भारता यो गी<णीर्वोत्त ssणी ता त्यां1दिन भागी घताल. पीर क्षेता पीत्रतासठी दिनधिyता लल मनका समन्या उमर्वोर1सठी तासs अपी1 गी व्यक्ती 1सठी समन हता. इंतार अटी पीvणी+ कारण्याव्यदितारिरक्ती, श्री . नयोर यो1न पीन्नता पीत्र हण्यासठी ९५ (पी1 sण्णर्वो) गी<णी धिमळर्वोणी आर्वोश्यका १९ ऑक्टोबँर रजी दिनकाल जीह र झल. ९२ धिमळर्वोvन पीत्रता गी<णी1मध्ये फक्ती ३ (ता न) गी<णी1न काम पी2ल दिनकाष1s पीvता+ता असvनह यो1च्या<>

3

सर कामतारताम <ळ पीन्नता सठी दिर्वोsर का ल गील नह . भारता सरकार द्वार जीर लल्या पीरिरपीत्रका1मध्ये अन<सvधिsता जीता जीमता च्या उमर्वोर1सठी ५ (पीs) गी<णी1पीय̂ोता काम असणीऱ्यां1s असल्यान, श्री नयोर यो1न १८ दि2सmबँर २००४ रजी त्यां1च्यासठी उपीलब्ध असलल सvटी योs लभा ण्याs मगीणी कारणीर दिनर्वोन सर एस. स टी प्रर्वोगी+ता उमर्वोर1सह आधिणी दिनर्वो2लल्या उमर्वोर1च्या पीv नलमध्ये त्यां1s नर्वो समदिर्वोष्ट कारण्याs दिर्वोन1ता २५ म, २००५ दिलल्या उत्तरद्वार, आर. बँ आयो. न काळर्वोल का‚, अपी1 गी व्यक्ती 1न पीर क्षे1मध्ये ग्रेस (अन<ग्रेह ) गी<णी काणीता ह तारताv लगीss <सऱ्यां दिर्वोश आणीखी जी<लtच्या २००० पीरिरपीत्रकाका2 लक्षे र्वो ल. (शर रिरकादृष्ट्या ओ. ग्रे2 'अ' पीय̂ोताच्या मध्ये आरक्षेणी णी ज्यामध्ये आसनर्वोरून जीस्त हलsल नसता 1सठी 'बँ- ता भारता 1म आरक्षेणी' यो दिर्वोषयोर्वोर, दिन1का १९ ऑक्टोबँर s मस्टर पीरिरपीत्रका (योपी<ढे 'मस्टर पीरिरपीत्रका', र्थी2क्याता अस न्ही लल उपीयोत्मका कारर्वोईs योन1 तार अनका ण्याता आल पीर1ता< मत्र दिनष्फळ ठीरल ४. गी<णी1s कामतारता मफ कारण्याबँबँता आरबँ आयोन अन<काv लपीणी ल्याम<ळ पीरिरणीम अधिसस्ट1टी मv नजीर - i ( सहय्यका व्यर्वोस्थापीका श्रीणी i) यो<>

4

पीर्वोर त्यां1S पीन्नता न झल्यान श्री . नयोर यो1न उच्च न्यायोलयोS रर्वोजी ठीठीर्वोण्यास भागी पी2ल . इंतार गीष्ट 1बँरबँरS, खील ल दिलस मगीणीर रिरटी योधिSका खील कारर्वो लगील :

"अ) यो मनन यो न्यायोलयोल खीटील्याच्या न 1 मगीर्वोण्यास आन1 हईल आधिणी त्यांS अभ्यास का ल्यान1तार आशपीत्र दिका1 र्वो आशच्या स्वरूपीता ल रिरटी दिका1 र्वो अन्या काणीताह रिरटी आश दिका1 र्वो दिनŽश जीर कारण्यास आन1 हईल, प्रदितासकात्यां̂न अटी धिशधिर्थील कारण्याS दिनŽश णी आधिणी / दिका1 र्वो अपी1 गी उमर्वोर1न उत्तरर्वो च्या आस्थापीनता ल पीv नल र्वोष+ २००३ सठी ऑल इं1दि2यो मरिरटी टीस्टमध्ये दिर्वोSर न क्षेत्रमध्ये ठीर्वोण्याच्या उद्देशन अपी1 गी उमर्वोर1न ग्रेस गी <णी प्रन कारणी आधिणी पी<ढे २००४ मध्ये उत्तरर्वो न घतालल्या पीv नल र्वोष+ २००३ सठी अखिखील भारता यो गी<णीर्वोत्त ssणी पीन्नता दिनर्वो2लल्या उमर्वोर1च्या नलमध्ये योधिsकाकात्यां+ल स्थान ण्यास दिनŽश णी बँढेता योधिsकाकात्यां+च्या, शर रिरकादृष्ट्या अपी1 गी काम+sर श्रीणी ता ल, अ पीय̂ोता उमर्वोर s दिर्वोsर कारण्याs आन1 हईल. बँ ) अन<क्रम ०५.०७.२००० १९.१०.२००४च्या<>

पीरिरपीत्रका क्रम1का ४९ आधिणी १८ अ1तागी+ता उत्तरर्वो दिन ओळखीVन दिनधिyता गीलल्या सर्वो+ पी1र्वोर अपी1 गी व्यक्ती 1सठी पीन्नता मध्ये ३% आरक्षेणी लगीV

5

कारण्याS आश ण्याता योर्वो."

५. रिरटी योधिSका रिरझर्व्ह+ बँ- का न ८ फ ब्रु <र्वोर २००८ रजी प्रदिताज्ञापीत्र खील कारून लढेर्वोल हता . "अपी1 गी व्यक्ती 1सठी आरक्षेणी" यो दिर्वोषयोर्वोर दिन1का २९ दि2सmबँर २००५ च्या कायो+लयो न ज्ञापीनs स1 भा+ ता (योपी<ढे 'ओ एम', र्थी2क्याता) "ज्यान पी 2ब्लूv. 2 कायो, १९९५ अन<ष1 गीन सर्वो+ दिर्वोद्यमन सvsन एकादित्रता का ल्या आहता आधिणी प्रदिक्रयोत्मका बँबँ 1सह काह म<द्दे स्पष्ट ल आहता, योमध्ये अस र्वो कारण्याता आल का‚ अपी1 ३ (ता न) टीक्के रिरक्ती र्थीटी भाता5 झल्यास,गीटी 'अ' बँ 'd' मध्ये रखी ठीर्वोर्वो लगीता ल; पीन्नता बँबँता पी1पीtका‚ , फक्ती ओळखील्या गीलल्या ( दिनधिyता लल्या ) गीटी 'का' '2' पी1सठी दिका ज्यामध्ये भारता s घटीका, जीर असल तार, ७५ (पी1 sहत्तर) टीक्क्या1पीक्षे जीस्त नसल, अशप्रकार आरधिक्षेता कारणी हयो पी<ढे, २५ ऑक्टोबँर २००२ ओ. एम. समदिर्वोष्ट असलल्या भारता सरकारद्वार प्रन कारणीs ऊन का‚, गीटीमध्ये दिल जीता तार्व्ह काणीताह आरक्षेणी त्यांता नह आर. आयो. ५ जी<लt, २००० पीरिरपीत्रकाच्या भा+ता प्रदितापीन रखील्या गील्या हत्यां त्यां लगीv झल्या ता. शर्वोटी पीरिरच्छे २२ खील लप्रमणी आल:<>

6

"जीर अपी1 गी व्यक्ती 1सठी रखी र्वो असलल्या सर्वो+ रिरक्ती जीगी भारण्यासठी समन्या मनका1च्या आ र पी <रश स1 ख्या उपीलब्ध नसल्यास, यो श्रीणी ता ल उमर्वोर1न त्यां1च्यासठी रखी र्वो असलल्या उर्वो+रिरता रिरक्ती जीगी भारण्यासठी धिशधिर्थील मनका1र्वोर दिनर्वो2ल जीऊ शकाता पीर1ता< अश पी1सठी दिका1 पीस्टसठी अयोग्य आढेळv नयोता. प्रकार, अपी1 गी व्यक्ती 1सठी पी1s समन्या मनका1च्या आ र भारल नसल तार योग्यताच्या अ न रहून आरधिक्षेता प्रर्वोगी+ता कामतारता भारून काढेण्यासठी मनका1मध्ये धिशधिर्थीलता आणीvन दिर्वोsर पी पी1र्वोर दिनयो<क्ती सठी पीस1 ख्याता रदिहलल उणी काढेल शकाता.<>

६. उच्च न्यायोलयोच्या दिर्वोभागी यो खी1 2पी ठील नv शनल का न्फे 2रशन फ र 2र्व्हलपीमmटी ऑफ दि2सबँल्ड आधिणी  <सर दिर्वो . यो<दिनयोन ऑफ इं1दि2यो आधिणी इंतार ^{1म ल त्यांच्या समन्वयो खी1 2पी ठीच्या दिनणी+योS स1 भा+ ण्याता आल, जीर्थी पी . 2ब्लूV. 2 . कायो, १९९५ च्या कालम ३३ न <सर अपी1 गी व्यक्ती 1न भारता यो प्रशसका‚यो सर्वोच्या पी1र्वोर रज्या नगीर सर्वो1म vन पीन्नता ऊन दिका1 र्वो रजीपीदित्रता पी असलल्या रज्याच्या कारभारश स1 बँ1 धि ता आहता पीर1ता< सर्वो1s सस्य नह ता, अश 1म दिनर्वो2 कारून दिनयो<क्ती कारण्यासठी १९९६ पीसvन त्यां1च्या हक्के1न<सर, पीvर्वो+लक्ष्यी पीणी आधिणी त्यांन1तारच्या तारता< 1s पीलन उत्तरर्वो 1सठी आश जीर<>}

7

कारण्यासठी प्रर्थी+न का ल हता . भारता सरकार आधिणी  <सर दिर्वो. रदिर्वोप्रकाश गी<प्त आधिणी <सर ^{2योम ल दिनणी+यो खी ल स1 धिभा+ता का ल हता, ज्यामध्ये यो न्यायोलयोन अखिखील भारता यो सर्वोता ल दिनयो <क्ती च्या बँबँता ता आरक्षेणीs प्रश्न हताळल आधिणी आर्व्हन दिलल्या दिनणी+योs पी<ष्ट कारतान अस स1दिगीताल का‚ आरक्षेणी गीटी 'अ', 'बँ', 'का' '2' सठी लगीv हता. यो<दिनयोन ऑफ इं1दि2यो दिर्वोरुद्ध नv शनल फ 2रशन ब्लूइं12 3म ल दिनणी+योका2ह दिर्वोभागी यो खी1 2पी ठीS लक्षे र्वो ण्याता आल., योमध्ये यो न्यायोलयोS मता हता का‚ "अपी1 गी व्यक्ती 1सठी आरक्षेणीS गीणीन गीटी अ, बँ, का आधिणी 2 पी1च्या बँबँता ता समन पीद्धता न का ल पीदिहजी, उ. स1 र्वोगी+ता ल एकाV णी रिरक्ती पी1च्या स1 ख्यार्वोर ३% आरक्षेणीS गीणीन कारणी, ह दिर्वोधि म1 2ळS हताV आह" आधिणी म्हणीVन खी1 2पी ठीन अर्वोलकान कारून अस कायो म12ल दिका स1 र्वोगी+ता ल एकाV णी रिरक्ती पी1च्या स1 भा+ता आरक्षेणीS गीणीन कारणी आर्वोश्यका आह आधिणी त्यांम <ळ र्थीटी भारता आधिणी पीन्नता द्वार भारल्या जीणीर्‍ यो पी1मध्ये काणीताह फरका कारता योणीर नह . त्यांन<सर, अस मनल गील का‚<>}

"स1 र्वोगी+ता ल एकाV णी रिरक्ती पी1च्या स1 ख्यामध्ये नम1कानद्वार भारल्या जीणीर्‍ यो रिरक्ती जीगी आधिणी पीन्नता द्वार भारल्या जीणीर्‍ यो रिरक्ती पी1S समर्वोश असल"

योम <ळ पीरिरच्छे ५५ मध्ये यो न्यालयोन काह दिनधिyता दिनŽश दिल आधिणी ज्याम<ळ 2 ओपी टी न २९ दि2सmबँर २००५ च्या ओ. एम. ६ बँल कारून<>

8

३ दि2सmबँर २०१३ रजी आणीखी एका ओ एम जीर का ल ७. यो दिनणी+योS दिर्वोSर कारून आधिणी दिन1का ३ दि2सmबँर २०१३ च्या ओ. एम. द्वार कारण्याता आलल बँल लक्षेता घता, नv शनल का न्फे 2रशन फ र 2र्व्हलपीमmटी ऑफ दि2सबँल्ड (उपीरल्लेखी ता) मध्ये उच्च न्यायोलयोन अस मता व्यक्ती का ल का‚ भारता यो प्रशसका‚यो सर्वोता ल पी1र्वोर पीन्नता च्या बँबँता ता दिव्य1गी व्यक्ती 1न दिन1का २९ दि2सmबँर २००५ S ओ. एम. लगीV कारून आधिणी त्यांन1तारS यो न्यायोलयोच्या उपीरक्ती दिनणी+योश स <स1 गीता असलल कायो+लयो न ज्ञापीन, ओ. एम. दिन1का २९ दि2सmबँर २००५ रजी जीर का ल्याच्या तारखीपीसvन, उत्तरर्वो 1न आरक्षेणीs फयो द्यर्वो लगीता ल. ८. महत्त्वाs बँबँ म्हणीजी, नv शनल न्फे 2रशन फ र 2र्व्हलपीमmटी ऑफ दि2सबँल्ड (उपीरल्लेखी ता) म ल दिनणी+यो ह भारता सरकारच्या दिनŽशन<सर १२ सप्टेंmबँर २०१४ टीळण्याता आलल्या दिर्वोशष पीरर्वोनगी योधिsका ता आर्व्हनs दिर्वोषयो हता. त्यांन1तार सरकार द्वार पी<नदिर्वो+लकान खील कारण्याता आल आधिणी स<द्ध गी<णीर्वोत्तन<सर ५ च्या आशद्वार . टीळयोच्या आशम<ळ सरकारताफŽ यो न्यायोलयोका2 आलल आणीखी एका २७ ब्रु<र्वोर २०१५ अश प्रकार, स1 भा+ता, ४ २०१३ s दिनकाल रष्ट- अ1दिताम स्वरूपी प्रप्त ल.<>

9

९. पीक्षेकार1च्या योधिSका1र्वोर दिर्वोSर का ल्यार्वोर, पी . 2ब्लूV. 2 . कायो, १९९५, अ1तागी+ता 2 . ओ. पी . टी . द्वार जीर का लल ओ. एम. दिन1का २९ दि2सmबँर २००५ आधिणी ओ. एम. दिन1का ३ दि2सmबँर २०१३ तासS त्यांर्वोर स1 धिभा+ता का लल दिनणी+यो, उच्च न्यायोलयोS र्वोग्रेस्त दिनर्वो2 आधिणी आश खील लप्रमणी आह: -

"९. र्वोर ल SS+ लक्षेता घता, आम्हल अस मनण्याता काह ह स1 काS नह का‚ ३ दि2सmबँर २०१३ च्या ओ. एम च्या पीरिरच्छे ५, ता २९ दि2सmबँर २००५ च्या ओ. एम च्या पीरिरच्छे १४ द्वार कारण्याता आलल बँल २९ दि2सmबँर २००५ पीसVन लगीV हईल आधिणी म्हणीVन प्रदितार्वो -रिरझर्व्ह+ बँ- का ऑफ इं1दि2यो २९ दि2सmबँर २००५ पीसVन अन <क्रम गीटी 'अ ' आधिणी गीटी 'बँ ' पी1म ल र्थीटी भारता च्या प्रर्वोगी+ता तासS पीन्नता च्या प्रर्वोगी+ता असणीर्‍ यो एकाV णी रिरक्ती पी1च्या आ रर्वोर अपी1 गी व्यक्ती 1सठी आरक्षेणी लगीV कारल . १ 0. र्वोर ल दिनŽशन <सर , सहय्यका व्यर्वोस्थापीका आधिणी / दिका1 र्वो इंतार समता <ल्या पी1र्वोर दिका1 र्वो गीटी 'अ ' दिका1 र्वो गीटी 'बँ ' म ल स1 र्वोगी+ता काणीता ह रिरक्ती जीगी भारणी आर्वोश्यका असल्यास २९ दि2सmबँर २००५ रजी दिका1 र्वो त्यांन1तार आर . बँ . आयो ., २९ दि2सmबँर २००५ पीसVनच्या प्रभार्वोन आरक्षेणी रणी लगीV कारल आधिणी पीरिरणीम म्हणीVन योधिSकाकात्यां+S प्रकारणी दिर्वोSरता घ्यायोल हर्वो आधिणी म्हणी <न उत्तरर्वो रिरझर्व्ह+ बँ- का ऑफ इं1दि2यो योधिsका कात्यां+च्या प्रकारणीs पीन्नता सठी दिर्वोsर कारल .

10

११. ह योर्थी स्पष्ट का ल आह का‚ ह दिनŽश का र्वोळ पीन्नता सठी आरक्षेणी रणी लगीV कारण्याच्या दिर्वोर्वोच्या स1 भा+ता आह आधिणी स1 बँ1 धि ता दिनयोम1न <सर इंतार काह आर्वोश्यकाता असल्यास , यो न्यायोलयोन

योधिSकाकात्यां+च्या प्रश्नर्वोर काह गीरजी पी <णी+ कारणीबँबँता काह मता व्यक्ती का ल आह , अस मनल जीऊ नयो .

१२. र्वोर दिलल दिनŽश, आजीपीसVन ता न मदिहन्या1च्या कालर्वो ता, पीVणी+ का ल जीता ल.

१०. अस दिसता का‚ श्री . नयोर यो1च्या रिरटी योधिSका ल म1 जी <र तान, उच्च न्यायोलयोच्या दिर्वोभागी यो खी1 2पी ठीन त्यां1च्या समन्वयो पी व्यक्ती का लल्या पीvर्वो5च्या मताs पीलन ल.<>

११. श्री . नयोर यो1न , १६ जीVन २०१४ रजी दिलल्या दिनकालच्या आधिणी आशच्या पी <नदिर्वो+लकानसठी ^{4अजी+ का ल हता कारणी उच्च न्यायोलयोन अन <ग्रेह गी<णी1र्वोर ल स्थान स्पष्ट न कारण्याता आधिणी त्यां1च्या पीत्रता ्याष्ठताच्या व्यका2 लक्षे ण्याता svका का हता . पीत्रताs तार खी. ३१ ऑक् टीबँर २०१४ रजी ता दिर्वोsरर्थी+ घताल असता, रिरझव्‍ ह+ बँ- खील लल्या दिर्वोशष पीरर्वोनगी योधिsका र्वोर यो न्यायोलयोन नटी स जीर ल्याs मदिहता उच्च न्यायोलयोल आल त्यांदृष्ट न, पी<नदिर्वो+लकान च्या गी<णीर्वोत्तs तापीसणी कारता, श्री नयोर यो1न न्यायोलयोता<>}

11

पी <नरुज्जी र्वोन धिमळदिर्वोण्याच्या स्वता1त्र्यासह दिनकाल काढेल . कायोद्यs दिर्वोस्तgता अर्वोलकान :<>

१२. उच्च न्यायोलयोन दिन1का १६ जीVन २०१४ रजी दिलल्या र्वोग्रेस्त दिनकालन1तार पी <लखीलvन बँरs पीणी र्वोहून गील आह. दिर्वो यो आघ2 र्वोर, स1 सन पी . 2ब्लूv. 2 कायो, १९९५ रद्दे कारून अपी1 गी व्यक्ती 1s हक्के २०१६ (योपी<ढे 'पी २०१६' म्हणीvन धिभा+ता) लगीv का ल. न्यादियोका बँजीvन, उघष ता रजी र्वो का< मर गी<प्त आधिणी इंतार दिर्वो. यो<दिनयोन ऑफ इं1दि2यो इंतार ^{5, धिसद्धरजीV दिर्वोरुद्ध कान+टीका}

रज्या आधिणी इंतार⁶, आधिणी का रळ रज्या आधिणी इंतार दिर्वो. ल सम्मा जीसफ⁷यो प्रकारणीद्वार त्यांर्वोर प्रकाश टीकाल आह. प्रशसनन २८ सप्टेंmबँर २०२१ रजी च्या यो न्यायोलयोच्या⁸, धिसद्धरजीV ( (उपीरल्लेखी ता) प्रकारणीपीसVन उद्भर्वोलल्या ) आशता दिलल्या दिनŽश1S पीलन कारून १७ म २०२२ रजी 2 ओ पी टी न ,ओ. एम जीर का ल आह. यो दिन¶ स1 शयोपीणी र्वोग्रेस्त दिनणी+योन1 तारच्या घ2म2 आहता; पीर1ता< श्री . नयोर यो1च्या व्यच्या गी <णीर्वोत्तर्वोर त्यां1s पीरिरणीम हऊ शकाता, का‚ त्यां1न सहय्यका व्यर्वोस्थापीका पीर्वोर ल पीन्नता पीसvन र्वो1 धिsता ठीर्वोण्याता आल आह, ह आमच्या दिर्वोsरताvन बँहर ठीर्वोल जीऊ शकाता नह . खीर1s, ओ. एम. दिन1का १७ म, २०२२ जीर झल्यान1तार, आर. बँ आयो. न ८ दि2सmबँर रजी एका पीरिरपीत्रका कारून<>

12

अपी1 गी व्यक्ती 1सठी ६०० (सहश) रिरक्ती पी1पीtका‚ १६ (सळ) पी रखी र्वो ठीर्वोण्याS दिनणी+यो काळर्वोल आह का‚ सहय्यका व्यर्वोस्थापीका श्रीणी - 'अ',S पी १० दि2सmबँर २०२२ रजी दिनयोधिजीता दिर्वोभागी यो पीर क्षेद्वार भारल जीता ल . १३. समन स1 प्रन कारणी, अधि कार1S स1 रक्षेणी आधिणी अपी1 गी व्यक्ती 1S पीVणी+ सहभागी योस1 बँ1 S कायो पी . 2ब्लूV. 2 . कायो, १९९५ द्वार स1 दिहताबँद्ध कारण्याता आल आह. इंतार गीष्ट 1बँरबँरS, दिनयो <क्ती सठी अपी1 गी व्यक्ती 1सठी रखी र्वो ठीर्वोल्या जीऊ शकाणीर्‍ यो पी1s अदिनर्वोयो+ ओळखी, आरक्षेणीs व्यप्त आधिणी भारता च्या बँबँता ता अर्वोल1बँल जीणीर प्रदिक्रयो ह पी . 2ब्लूv. 2 १९९५ प्रकारणी vi, श ष+का 'एम्प्लॉ योमmटी' (रजीगीर) कालम ३२ ४१ मध्ये समदिर्वोष्ट आह. लक्षेणी बँबँ म्हणीजी, vi अन<क्रम २ खी1 (j) (k) पीरिरभादिषता का ल्यान<सर गीसठी पी<रर्वोठी प्रर्वोगी+सठी s काणीत्यांह टीक्के र्वोर पी1सठी जीगी रखीvन ठीर्वोण्यासठी 'दिनयोक्ती' दिका1 'अस्थापीन' कारणीर काणीता स्पष्ट तारताv नर्व्हता तार्थीदिपी, ४७ उपी-कालम (२) 'न -भाभार्वो' असलल्या viii न अस आश दिल आह का‚ एखीद्य ल र्वोळ त्यांच्या गीत्वच्या आ रर्वोर पीन्नता नकारल नह अ1तागी+ता ४४ 1न त्यांमध्ये दिनदि+ष्ट लल्या क्षेत्रता भाभार्वोs समन कारर्वो लगीv नयो. दिर्वोशषता:<>

सरकार नकार मध्ये भाभार्वो न कारण्याबँबँता पीरिरकाल्पन का ल आह. ह खीर आह का‚

13

कालम ४७ च्या उपी-कालम (२) मध्ये दिनयोक्ती दिका1 र्वो आस्थापीन1न पीन्नता च्या पी1र्वोर आरक्षेणी ण्याS आर्वोश्यकाता असलल काणीताह आश नह ; योउलटी, दिनयोक्ती दिका1 र्वो आस्थापीन1न ह आज्ञा आह का‚ का र्वोळ काम+Sर कालम २ (i) पी . 2ब्लूV. 2 . कायो १९९५ न <सर अपी1 गीत्वम<ळ ग्रेस्त आह म्हणीvन त्यांल बँढेता नकारू नयो. १४. तार्थीदिपी, ह लक्षेता आल का‚ पी . 2ब्लूv. 2 कायो, १९९५ लगीv हण्यापीvर्वो5s, दिन1का २० नर्व्हmबँर, १९८९ रजी s ओ. टी द्वार एम. जीर का ल गील हता ज्याद्वार, आरक्षेणी पीन्नता (i) गीटी '2 ' मध्ये, (ii) म vन 'गीटी 'का' आधिणी (iii) अ1तागी+ता; यो ता न श्रीणी 1मध्ये, 'शर रिरकादृष्ट्या गी व्यक्ती उ. दृदिष्टह गी, श्रीर्वोणी दिर्वोकाल1गी अखिस्थाव्य1 गी1न समर्वोशका पीरर्वोनगी अस स्पष्ट कारण्याता का‚, शर 1च्या 1पीtका‚ प्रत्यांकाल प्रत्यांका‚ १ (एका) टीक्के दिल जीईल आरक्षेणीs लगीvता सक्षेम ओळखील्या जीणीर्‍ पी1र्वोर हणीऱ्यां 1पी<रता मयो+दिता असल गी1च्या योग्य आयोधिजीता भारल १५. 2ब्ल्यूv2 २९ दि2सmबँर २००५ ओ एम कारण्याच्या रम्यानच्या काळता, ओपी १८ फ ब्रु<र्वोर १९९७, १६ जीनर्वोर १९९८ २५ ऑक्टोबँर २०२२ कायो+लयो ज्ञापीन प्रकारणीच्या अन<ष1 गीन समनताs स2ल तार त्यां प्रकारणीता कायो+लयोता ज्ञापीनच्या खीलता जीणी गीरजीs नह म्हणीजी, 1न मध्ये लभा<>

14

ण्याS प्रयोत्न का ल, तार ह त्यां प्रभार्वोसठी स्पष्ट कायोश र आश असल तार ह खीर1S काह 1सठी ता अस्पष्ट क्षेत्र हता. अस असVनह , अपी1 गी व्यक्ती 1न समन स1 , अधि कार1S स1 रक्षेणी आधिणी पीVणी+ सहभागी प्रन कारून आधिणी त्यां1न योणीऱ्यां अ2Sणी आधिणी गीtरसयो 1र्वोर प्रकाश टीकाV न काम ता काम गीटी का आधिणी गीटी 2 र्वोगी+सठी पीन्नता मध्ये आरक्षेणी णी ह 2 ओ पी टी S सकारत्मका प्रयोत्न आह. १६. अस, पी . 2ब्लूV. 2 . कायो, १९९५ च्या प्रकारणी VI मध्ये का र्वोळ स्पष्ट आश नह ता म्हणीVन अपी1 गी व्यक्ती 1सठी पीन्नता मध्ये आरक्षेणी आर्वोश्यका नह , आधिणी सरकारन रखी र्वो जीगी ठीर्वोV नयो अस समजील जीऊ शकाता नह . कालम ३३ मध्ये र्वोपीरलल भाष र्थी2 गी 1 ळS काबँ <ल ता असल तार , "प्रत्यांका आस्थापीनमध्ये दिनयो<क्ती का ल जीता ल" अस महत्त्वाs शब्द दितार्थी आहता. स्पष्ट कारणी म्हणीvन: योs अर्थी+ हता का‚ योग्य सरकारन प्रत्यांका कारता असतान, अपी1 गी व्यक्ती दिका1 र्वो र्वोगी+सठी दिकामन ३ (ता न) टीक्के जीगी रखी ठीर्वोल्या पीदिहजीता, म्हणीजी, त्यांपीtका‚ प्रत्यांका‚ १ (एका) (i) अ1 त्व काम दृष्ट (ii) श्रीर्वोणीष, आधिणी (iii) लकामटीर गीत्व सरब्रुल पील्स अश 1सठी त्यांता, कालममध्ये म्हटील्याप्रमणी, ओळखीलल्या पी1र्वोर दिनयो<क्त्या ल्या ल. सvटी ण्याs पीरर्वोनगी णीर तारताv सध्येच्या प्रकारणीश स1 बँ1 धि नह ; त्यांम<ळ त्यांs पीरिरणीम दिर्वोsरता घताल . म्हणीvन, कालम ३३ द्वार नमv लल र्वोt दिनका काता+व्य आह 1s आर्वोश्यका आह<>

15

आधिणी जी ३ (ता न) टीक्क्या1पीक्षे काम नसर्वो पीर1ता< दिकामन १ (एका) टीक्के रिरक्ती पी, प्रत्यांका अपी1 गीत्वसठी ओळखीलल्या आधिणी दिनधिyता का लल्या पी1स1 भा+ता रखी र्वो असणी आर्वोश्यका आह. "पीन्नता " खी ल "दिनयो <क्ती " मध्ये समदिर्वोष्ट आह ह लक्षेता न घताल्यान आपील्या मनता "दिनयो<क्ती यो शब्दच्या स1 का< धिsता अर्थी+न गी 1 ळ, उद्भर्वोल असर्वो, शब्द बँरs दिर्वोस्तgता आधिणी त्यांता 'र्थीटी भारता ' द्वार दिनयो<क्ती तासs पीन्नता रजी र्वो मर गी<प्त (उपीरल्लेखी ता)यो प्रकारणीपीvर्वो5 ता ल आरक्षेणीच्या पीtलvर्वोर अधि काg घषणी नर्व्हता . प्रकारणीता पी 2ब्ल्यूv2 कायो, १९९५ च्या कालम ३३ स्पष्ट कारनs धिसद्धरजीv ता)मध्ये अन<न आढेळता.<>

१७. आमच्या लक्षेता आल आह का‚ पी . 2ब्लूV. 2 . कायो, २०१६ अपी1 गी व्यक्ती 1सठी पीन्नता च्या पी1र्वोर आरक्षेणीS फयो स्पष्टपीणी उपीलब्ध कारून ता ज्यामध्ये कालम ३४ च्या पीदिहल्या पीर1ता <कान<सर सरकार र्वोळर्वोळj पीन्नता मध्ये आरक्षेणी जीर कारल. भारता यो रज्याघटीनच्या कालम १४१ च्या अर्थी+म ल कायो धिसद्धरजीv (उपीरल्लेखी ता) योद्वार घदिषता का आह आधिणी सरकारन र्वोर नमv लल्या दिन1का २८ सप्टेंmबँर २०२१ न्यायोलयोच्या आशs अ1मलबँजीर्वोणी १७ म २०२२ रजी ओ. एम. पी . 2ब्लूv. 2 कायो, २०१६ ३४ पीदिहल्या तारता< सvsन1ss त्यांता अ1ताभा+र्वो आह. अश सvsन गीटी - 'अ' सर्वो+ता खीलच्या श्रीणी ता पी1र्वोर आरक्षेणीs योजीन<>

16

कारताता. १८. अपी1 गी व्यक्ती 1सठी पीन्नता म ल आरक्षेणीस1 भा+ता पी . 2ब्लूV. 2 . कायो, १९९५ आधिणी पी . 2ब्लूV. 2 . कायो, २०१६ म ल तारता< 1S दिर्वोर भास असतान, ह स्फदिटीकासरखी स्पष्ट हता का‚ पीVर्वो5 जी कायो गीधिभा+ता हता ता तान1तार स्पष्ट झल आह. १९.अपी1 गी व्यक्ती 1सठी पीन्नता मध्ये आरक्षेणीच्या स1 भा+ता, कायोद्यच्या खिस्थाता S ह व्यपीका दिर्वोह1गीर्वोलकान आजीच्या घटीका ल खिस्थाता आह.

आर . बँ . आयो . च्या र्वोता न यो <खिक्तीर्वो :<>

२०. आरबँ आयोन सर का लल्या अपी लच्या समर्थी+नर्थी+ हजीर रहून, श्री . जीयो पी गी <प्त, दिर्वोद्वान र्वोरिरष्ठ र्वोका‚ल, यो1न अस यो<खिक्तीर्वो का ल का‚ उच्च न्यायोलयोन दिलल्या दिनŽश1मध्ये svका झल . त्यां1च्या म्हणीण्यान<सर, आरबँ आयोन जीर लल्या पीरिरपीत्रका1मध्ये शर रिरकादृष्ट्या अपी1 गी व्यक्ती 1s पीन्नता र्वोळ गीटी 'का' पी1र्वोर आधिणी '2' पी1पी<रता मयो+दिता हता 'अ' पी1मध्ये मध्ये आरक्षेणीस पीरर्वोनगी दिलल नह त्यांधिशर्वोयो, दिन1का २९ दि2सmबँर, २००५ च्या ओ. एम. र्वोर अर्वोल1बँvन श्री नयोर र्वो ३ २०१३ बँल कारूनह स्वरूपीs, काणीताह लभा त्यां1न धिमळता अश प्रकार, पीरिरपीत्रका1का2 काणीत्यांह कानताvन पीदिहल तार, हयोकाटी+च्या दिनŽशन<सर, दि. दि2सmबँर रजी s लल्या<>

17

तारखीपीसVन, पीन्नता सठी योग्य मनVन, श्री . नयोर यो1च्या ताक्रर S दिनरकारणी कारणी, त्यांता अ1ताभाV+ता हण्यासरखी नह . त्यां1न असह म्हटील आह दिका जी ओ आयो न दिन1का १७ म २००२२ रजी ओ एम जीर का ल्यान1तार दिन1का ८ दि2सmबँर २०२२ रजी आर बँ आयो न जीर का लल्या पीरिरपीत्रकाप्रमणी, गीटी अ म ल पी, पीन्नता द्वार अपी1 गी1सठी आरधिक्षेता आहता. दिन1का ८ दि2सmबँर २०२२ रजी जीर का लल्या पीरिरपीत्रकाप्रमणी अपी1 गी व्यक्ती 1S पीन्नता S दिर्वोSर, ह दिर्वोभागी यो पीर क्षेता पीत्र झल्यान1तार हता.

२१. जीर श्री . गी <प्त यो1न एस.स . एस. टी उमर्वोर1सठी गी<णी1s कामतारता मफ कारण्याs लभा उपीलब्ध आह योर्वोर र्वो घताल नह , तार त्यां1न अस सर का ल का‚ काणीत्यांह रणीत्मका दिनणी+योअभार्वो श्री नयोर यो1सरख्या दिव्य1गी व्यक्ती 1सठी गीटी - 'अ' पी1म रिरक्ती जीगी रखीvन ठीर्वोण्यासठी ह सर्वोलता ता आल नसता आधिणी त्यांम<ळ त्यांताvन धिमळणीऱ्यां लभाs कारता नसता.<>

२२. आरबँ आयोच्या र्वोता न खील का लल्या १९ जीनर्वोर २०२३ रजी च्या "अदितारिरक्ती प्रदिताज्ञापीत्र" S स1 भा+ ता, श्री गी <प्त यो1न अस र्वो का ल का‚ २१ सप्टेंmबँर २०२२ च्या पीरिरपीत्रकाद्वार, र्वोगी+ iii काम+sऱ्यां1न सहय्यका व्यर्वोस्थापीका श्रीणी अ यो पीर्वोर बँढेता ण्यासठी दिर्वोभागी पीर क्षे १० दि2सmबँर रजी दिनयोधिजीता हता आधिणी त्यांसठी ३० पीय̂ोता इंच्छे<का1न त्यां1s इंच्छे काळर्वोण्यास सvधिsता<>

18

का ल हता; तार्थीदिपी, श्री . नयोर यो1न अश पीर क्षेता सहभागी न हण्याS दिनणी+यो घताल. ( श्री नयोर, ) अस नमV का ल का‚, त्यां1न उमर्वोर न दिल्यान, आर. बँ . आयो. त्यां1च्या पीन्नता सठी त्यां1च्या कामदिगीर S मVल्या1कान कारण्यास अक्षेम झल . श्री . गी <प्त यो1न अस आर्वोहन का ल का‚ श्री . नयोर स1 स2ल आह, त्यांम<ळ त्यां1न ताक्रर कारता योणीर नह तार्थीदिपी, भागी घ्यायोs असल्यास, पी<ढे पीन्नता s उपीलब्द्ध झल्यार्वोर आधिणी आयोधिजीता ल्यार्वोर, सध्येच्या तारता< 1न<सर आरबँ आयो त्यां1च्या उमर्वोर दिर्वोsर कारल.<>

२३. श्री . गी <प्त, यो1न अश प्रकार, रिरझव्‍ ह+ बँ- का s अपी ल त्यां1s उपीरक्ती दिर्वो न 1र्वोvन दिनकाल काढेता योईल प्रर्थी+न .<>

भारता सरकारच्या र्वोता न यो <खिक्तीर्वो :<>

२४. श्री मता म र्वो दिर्वोणी, अदितारिरक्ती स धिलधिसटीर जीनरल, भारता सरकारताफŽ उपीखिस्थाता रदिहल्या आधिणी त्यां1न १७ म, २०२२ रजी S ओ एम दिल आधिणी अस यो <खिक्तीर्वो का ल का‚ यो न्यायोलयोन र्वोळर्वोळj दिलल्या आश1न<सर आधिणी दिर्वोशषता¶ दिन1का २८ सप्टेंmबँर २०२१ च्या आशन1तार (उपीरल्लेखिखीता ), गीटी 'बँ' म पी1पीसvन 'अ' सर्वो+ता खीलच्या पीपीय̂ोता अपी1 गी व्यक्ती 1सठी पीन्नता मध्ये आरक्षेणी उपीलब्ध कारून ण्याच्या सvsन जीर ल्या आहता, तार्थीदिपी, आरक्षेणी, स1 र्वोगी̂मध्ये लगीv हईल, ज्यामध्ये र्थीटी भारता s घटीका, ७५% पीक्षे जीस्त नह . त्यां1न<>

19

पी <ढे अस सर का ल का‚, जीर्व्ह श्री . नयोर यो1न प्रदिक्रयोता भागी घताल तार्व्ह गीटी 'अ' मध्ये पीन्नता च्या दिनयो<क्ती सठी काणीताह दिर्वोधिशष्ट पी ओळखी<णी दिनधिyता गील नर्व्हता तासs र्वोळ अन<सvधिsता जीता जीमता उमर्वोर1च्या बँबँता ता गी<णी1s कामतारता मफ जीऊ शकाता. अल का2 प्रदिक्रयोपीसvन vर रहण्याs दिनर्वो2 यो र्वोस्त<खिस्थाता सह, दिन1का २९ दि2सmबँर २ 00 ५ ओ. एम. स< रणी कारून ८ 0 १३ रजी s रिरता ज्यामध्ये पीरिरच्छे १४ आह र्वोग्रेता दिनणी+यो आधिणी आशता दिलल दिनŽश, पीvर्वो+लक्षे प्रभार्वोन लगीv कारणी ह दिटीकाv न रहण्या योग्य नह त्यांन<सर त्यां1न गी<प्त यो1च्या मताप्रमणी आग्रेह रल दिका योस1 भा+ता नर्वो प्रदिक्रयो आयोधिजीता जीईल, योन नव्य सहभागी हण्याs स्वता1त्र्या ण्याता योर्वो अशप्रकार भारता सरकारs अपी दिनकाल काढेण्याता योर्वो. २५. त्यां1च्या यो<खिक्तीर्वोच्या रम्यान, मता दिर्वोन धिसद्धरजीv (उपीरल्लेखी ता) न्यायोलयोन स्पष्ट लल्या कायोद्यबँद्देल काह आरक्षेणी व्यक्ती कारण्याच्या मगी+र्वोर हत्यां. तार्थीदिपी, अ1दिताम असल्यान 2 ओ टी खी त्यां दृष्ट कायो+र्वोह , आम्ह स1 पी<ढे काणीत्यांह यो<खिक्तीर्वोल पीरर्वोनगी णी मनल .<>

श्री . नयोर त्यां1च्या र्वोता न यो <खिक्तीर्वो :<>

20

२६. श्री . नयोर यो1S प्रदितादिन त्व कारतान, दिर्वोद्वान र्वोका‚ल श्री . का . महन यो1न र्वोळर्वोळj जीर का लल दिर्वोदिर्वो पीरिरपीत्रका / कायो+लयो न ज्ञापीन1का2 आधिणी यो न्यायोलयोच्या तासS उच्च न्यायोलयोच्या अपी1 गी व्यक्ती 1सठी ठीरदिर्वोका रिरक्ती पी1च्या पीन्नता म ल आरक्षेणीस1 भा+ता ल, स1 बँ1 धि ता दिनणी+यो1का2 आमS लक्षे र्वो ल. त्यांर्वोर दिर्वोस1 बँVन त्यां1न अस यो <खिक्तीर्वो का ल का‚ श्री . नयोर यो1न अन्याकारका र्वोगीणीvका ण्याता आल आह. २७. दिन1का १८ फ ब्रु<र्वोर १९९७ s ओ. एम. आधिणी १६ जीनर्वोर १९९८ श<ध्दी पीत्रका महन म12ल हता. त्यां1च्या म्हणीण्यान<सर, त्यांs एकादित्रता र्वोsन ल्यान काणीता ह श1का उरणीर नह अन<सvधिsता जीता जीमता 1सठी आरक्षेणीs दिर्वोद्यमन रणी, सर्वो+ गीटी1म पीन्नता मध्ये "शर रिरकादृष्ट्या अपी1 गी" असलल्या श्रीणी सर्वो1न लगीv आह, जीर्थी र्थीटी भारता मयो+ ७५ (पी1 sहत्तर) टीक्क्या1पीक्षे जीस्त हणीर ; "आरक्षेणीच्या रणीता" स्पष्टपीणी अन<ग्रेह गी<णी1s तारताv समदिर्वोष्ट असल.<>

२८. यो अपी ल1च्या स1 भा+ता खील का लल्या श्री . नयोर यो1च्या प्रदिता-प्रदिताज्ञापीत्रS स1 भा+ ता दिन1का १८ ऑक्टोबँर २००६ रजी बँ- दिका1 गी दिर्वोभागी, आधिर्थी+का व्यर्वोहर दिर्वोभागी, दिर्वोत्त म1 त्रलयो, भारता सरकार यो1न म <ख्या महव्यर्वोस्थापीका, आर. बँ . आयो. योन जीर का लल्या "अपी1 गी व्यक्ती 1न अन<सvधिsता जीता जीमता 1च्या बँरबँर न सर्वोलता आधिणी धिशधिर्थीलता त्यां1च्या उभ्या श्रीणी 1s दिर्वोsर कारता". ण्यास1 भा+ता ल स1 प्रषणीका2 श्री महन यो1न , इंतार गीष्ट 1बँरबँरs, आमs लक्षे र्वो vन घताल. अस दिनश+नता आणीvन दिल<>

21

दिका अपी1 गी व्यक्ती 1सठी च्या आयो <क्ती1का2vन प्रप्त झलल्या स1 भा+न<सर, रष्ट- यो काg ता बँ- का1च्या काम+sऱ्यां1सठी अन<सvधिsता जीता जीमता 1च्या बँरबँर न अपी1 गी व्यक्ती 1न पीर क्षे श<ल्काता सर्वोलता आधिणी गी<णी1च्या दिकामन टीक्के र्वोर सvटी ण्याs दिनणी+यो घण्याता आल हता. ऑल इं1दि2यो का न्फे 2रशन फ र ब्लूइं12 दिर्वो भारता सरकार ^{9आधिणी इंतार यो प्रकारणीता ल दिन1का १९ मS+ २ 00 २ रजी S यो न्यायोलयोS आश, योS खील ऊन, सर्वो+ अपी1 गी व्यक्ती 1मध्ये त्यां1च्या उभ्या श्रीणी 1S दिर्वोSर न कारता, समनता आणील गील आह ह्या भारता सरकारच्या भाVधिमका S दिर्वोर्वोSन त्यांता हता. योमध्ये रिरझर्व्ह+ बँ- का सह सर्वो+ स1 बँ1 धि ता प्रदिषता1न त्यांन <सर योग्य कारर्वोई कारण्याच्या सvsन लक्षेता घण्याs दिर्वोन1ता कारण्याता आल हता .<>}

२९. त्यांर्वोर मठ्या प्रमणीर्वोर दिर्वोस1 बँVन रहून, श्री . महन यो1न अस यो <खिक्तीर्वो का ल का‚ दिव्य1गी व्यक्ती 1न अन<सvधिsता जीता जीमता प्रर्वोगी+ता उमर्वोर1प्रमणी र्वोगीणीvका ण्यास आधिणी अन<ग्रेह गी<णी आरबँ आयोन नकार दिल आह. दिन1का ५ जी<लt, २ 000 s पीरिरपीत्रका, १८ ऑक्टोबँर २००६ स1 प्रषणी अखिस्तत्वता असvनह , त्यां1न उपीलब्ध कारून दिलल पी . 2ब्लूv. 2 कायो, १९९५ च्या तारता< 1द्वार हम दिलल्या "समन रक्षेणी पीvणी+ सहभागी" अधि कार1पीसvन फक्ती र्वो1 धिsताs ठीर्वोल नह तार घटीनच्या अन<च्छे १४ द्वार आक्षेपीह+ भाभार्वो लल ३ 0. सम्मा जीसफ (उपीरल्लेखी ता)म दिनणी+योका2 आमs लक्षे र्वो vन, श्री महन<>

22

यो1न अस यो <खिक्तीर्वो का ल का‚ यो न्यायोलयोन रळ उच्च न्यायोलयोच्या आर्व्हनता हस्तक्षेपी कारण्यास नकार दिल ज्यान प्रशसका‚यो न्यायोधि कारणीs दिनणी+यो उलटी ल. पीन्नता सठी प्रदितार्वो s र्वो, उsलvन तार रलs, जीर उत्तरर्वो स<रुर्वोता नमणीvका अन<का1 पी तात्वर्वोर हता आधिणी अपी1 गी व्यक्ती 1सठी रखी र्वो असलल्या पीर्वोर नर्व्हता , पीर1ता< स<द्ध धिमळलल्या आधिर्थी+का फयोद्य1मध्ये अ2र्थीळ हऊ नह . 2ब्लूv. 2 कायो, १९९५ अ1तागी+ता, च्या अधि कारs कारू शकाताता म<द्द्याs अभ्यास कारूनह र्वोग्रेस्त आशता न ल्यास, अशs स्वरूपीच्या समस्य, इंतार बँबँ 1मध्ये उद्भर्वोण्याs शक्याता आह अस यो<खिक्तीर्वो त्यां1न ल, हकारर्थी5 उत्तर दिल.<>

३१. श्री महन यो1न यो अपी ल1र्वोर न 1र्वोलल्या २ 0 फ ब्रु <र्वोर २ 0 च्या आशका2 आमs लक्षे र्वो ल. अश आशद्वार, श्री . नयोर यो1च्या र्वोता न त्यां1न सर का लल्या दिनर्वोनता अस लक्षेता आल का‚ " अपी1 गी व्यक्ती 1च्या बँजीvs हक्के ह कायोद्यच्या तारता< 1म vन र्थीटी प्रर्वोदिहता हताता आधिणी अधि कारs स्रोता ओ एम नसvन स्वता¶ आहता; म्हणीvन ओ. एम. काणीत्यांह पीरिरखिस्थाता ता 1न<सर स1 रक्षेणीs लगीvता मयो+दिता कारू शकाता नह ". महन यो1न आमच्यासमर दिनर्वोनs पी<नरुच्चर ल उच्च न्यायोलयोन र्वोग्रेस्त दिनकालता आशता दिलल्या दिनŽश1मध्ये काणीत्यांह<>

23

हस्तक्षेपीS आर्वोश्यकाता नह . यो न्यायोलयोसमर ल कायो+र्वोह :

३२. दिन1का १९ जीनर्वोर २०२३ रजी पीक्षेकार1S म्हणीणी ऐकाV न घताल्यान1तार, आम्ह अपी ल कारण्यासठी दिर्वोशष पीरर्वोनगी म1 जीVर का ल हता आधिणी दिनकाल रखीVन ठीर्वोल हता. स <नर्वोणी रम्यान, श्री गी<प्त यो1न "पी<ढे ल प्रदिताज्ञापीत्र" खील कारण्यासठी पीरर्वोनगी मदिगीताल हता , ज्याल आम्ह ता 12 दिल . अस प्रदिताज्ञापीत्र दिन1का ३ 0 जीनर्वोर २०२३ रजी सर का ल्यार्वोर, महन त्यांता मजीकाv र पीहण्याs आधिणी नयोर यो1च्या र्वोता न लल्या प्रर्थी+नन<सर, ३१ च्या आशद्वार उत्तर कारण्याs खी त्यां अन<ष1 गीन, ७ फ ब्रु<र्वोर "उत्तरखील एका समईका आह अधिभालखीर्वोर घताल आह.<>

आरबँ आयोS अदितारिरक्ती प्रदिताज्ञापीत्र :

३३. यो अपी ल1र्वोर दिनणी+यो रखीVन ठीर्वोल्यान1तार आम्ह आरबँ आयो आधिणी श्री . नयोर यो1न खील का लल अदितारिरक्ती प्रदिताज्ञापीत्र र्वोSल आहता. उच्च न्यायोलयोसमर खील का लल्या प्रदिताज्ञापीत्रमध्ये आर. बँ . आयो. न ज्या म <द्द्या1s आग्रेह रल हता, त्यां म<द्द्या1s पी<नरुच्चर कारण्याता आल आह, ज्याs आम्ह र्वोर न 1 का ल आह.<>

24

त्यांधिशर्वोयो, आर. बँ . आयो. च्या दिन1का १९ जीनर्वोर , २०२३ च्या पीरिरच्छे १ 0-१३ आधिणी ३ 0 जीनर्वोर २०२३ च्या पी <ढे ल प्रदिताज्ञापीत्रच्या पीरिरच्छे ३-७ s अर्वोलकान का ल्यान 'पीन्नता ता आरक्षेणी' यो बँबँता दिन1का २८ सप्टेंmबँर २०२१ (उपीरल्लेखी ता) च्या आशता समदिर्वोष्ट असलल्या दिनŽश1s पीलन कारून भारता सरकारद्वार पी . 2ब्लूv. 2 कायो, २ 0 १६ कालम ३४ प्रमणी आधिणी पी<ढे आर. बँ आयो. न ८ दि2सmबँर २०२२ पीरिरपीत्रकाद्वार स्वता¶ सठी ह स्व कारल आह; र्वोर सvsन लक्षेता घऊन, क्रमनधिमका र्वोष+ घण्याता आलल्या पीर क्षे1च्या स1 भा+ता, अपी1 गी व्यक्ती 1सठी (सळ) जीगी रखी र्वो ठीर्वोण्याता आल्या हत्यां त्यांता सहभागी हण्याs इंच्छे कारण्याs अ1दिताम तार खी ३ असल तार श्री नयोर झल नह ता; सहय्यका व्यर्वोस्थापीका श्रीणी - 'अ ' ,पीच्या पीत्रतामध्ये बँल आहता काम+sर घटीन यो1च्याता समझता क्षेपीलखी (mos) १३ पीसvन स< रिरता पीत्रता दिनकाष1न<सर लगीv कारण्याता आल आह.<>

अपी लकात्यांन̂ उपीखिस्थाता का लल कायोद्यS प्रश्न :

३४. आमच्या लक्षेता आल आह का‚ अपी ल1मध्ये, आर. बँ . आयो. आधिणी GoI यो1न कायोद्यS प्रत्यांका‚ ३ (ता न) प्रश्न उपीखिस्थाता का ल आहता ज्यामध्ये त्यां1S र्वो आह का‚ ता महत्त्वापीVणी+ प्रश्न आहता. र्थी2क्याता, प्रश्न समन्या आहता पीर1ता< स्पष्टपीणी र्वोगीळ्या शब्द1ता आहता आधिणी त्यांS क्रमन नह ता. ह प्रकारणी योग्य पीरिरप्रक्ष्यीता म12ण्यासठी ,

25

अपी लकात्यां̂न म <ख्याता: खील ल प्रश्न1s नकारर्थी5 उत्तर मदिगीताल आहता:<>

(i) दिन1का ३ दि2सmबँर २०१३ च्या कायो+लयो न ज्ञापीनच्या पीरिरच्छे ५ र्वो दिन1का २९ दि2सmबँर २००५ च्या कायो+लयो न ज्ञापीनच्या पीरिरच्छे १४ मध्ये का लल स< रणी दिन1का २९ दि2सmबँर २००५ पीसVन पीVर्वो+लक्षे प्रभार्वोन लगीV हणीर आह का?

(ii) आर. बँ . आयो. ल गीटी 'अ' आधिणी गीटी 'बँ' पी1च्या स1 भा+ता अपी1 गी व्यक्ती 1सठी पीन्नता मध्ये आरक्षेणी लगीV कारर्वो लगील, अस उच्च न्यायोलयोS मता, न्याय्य हता का?

आधिणी

(iii) नv शनल का न्फे 2रशन ऑफ 2र्व्हलपीमmटी ऑफ दि2सएबँल्ड (उपीरल्लेखी ता)मध्ये दिलल दिनणी+यो सध्येच्या खीटील्याल लगीV आह ह उच्च न्यायोलयोS मता, न्याय्य आह का?

दिर्वोश्लेषणी आधिणी दिनणी+यो :

३५. ह अपी ल सर कारण्यामगीS र्वोस्त <खिस्थाता लक्षेता घता, पीक्षेकार1च्या र्वोता न सर कारण्याता आलल प्रदितास्प 5 यो<खिक्तीर्वो आधिणी योग्य सरकारच्या अखीत्यांरिरता दिका1 र्वो पीन्नता च्या आस्थापीन1मध्ये अपी1 गी व्यक्ती 1च्या रजीगीरता ल अधि कार1स1 भा+ता र्वोर नमv का लल्या दिनणी+यो1मध्ये यो न्यायोलयोन कायोद्यच्या स्पष्ट कारणीमध्ये ल<>

26

३ (ता न) प्रश्न दिनव्वळ शtक्षेधिणीका आहता, अस आमS मता आह. त्यांS कारणी आम्ह र्थी2क्याता ऊ शकाता.

३६. रजी र्वो का< मर गी <प्त (उपीरल्लेखी ता) यो1च्या दिनणी+योता 2 ओ पी टी न जीर का लल्या दिन1का १८ फ ब्रु<र्वोर १९९७ आधिणी २९ दि2सmबँर २००५ च्या स1 बँ1 धि ता कायो+लयो ज्ञापीनs र्वोt दिर्वोsरता घण्याता आल . प्रसर भारता अपी1 गी काम+sऱ्यां1न गीटी 'अ' र्वो 'बँ' मध्ये योणीऱ्यां दिनधिyता पी1र्वोर ३ (ता न) टीक्के आरक्षेणीs दिनका लभा नकारण्याता आल. उत्तरर्वो 1न उपीखिस्थाता लल यो<खिक्तीर्वो अस दिका इं1द्रा सहन दिर्वोरुद्ध सरकार ^{10यो खीटील्याता घटीनपी ठीन 'अ' आधिणी 'बँ' गीटीता ल दिनधिyता पी1र्वोर ल पीन्नता ता आरक्षेणी ता योणीर नह , अस दिनणी+यो दिल हता आधिणी तास अधि दिनणी+यो ह मगीसर्वोगी5यो1न आरक्षेणी ण्यास1 भा+ता हता आधिणी ता रज्याघटीनच्या कालम १६ (४) च्या काक्षेता आह अस दिनर क्षेणी न 1र्वोVन ता रद्देबँताल ठीरदिर्वोल. शर्वोटी पीरिरच्छे २४ आधिणी २५ मध्ये खील लप्रमणी ता मन्या का ल आह. २४ . १९९५ च्या कायोद्यच्या कालम ३२ आधिणी ३३ S एकादित्रता र्वोSन ह प्रशसनच्या गीरजी आधिणी पी . 2ब्लूV . 2 . ल अधि का स1 प्रन कारण्याच्या अत्यांर्वोश्यकाता यो1च्याता ल उत्कृg ष्टपीणी का लल आरखी2 आधिणी का लल स1 ता <लन स्पष्ट कारता . म्हणीVन , आमच्या दिर्वोश्लेषणीच्या पीदिहल्या भागीता तापीश लर्वोर स1दिगीताल्याप्रमणी , कालम ३२ अ1तागी+ता दिलल्या दिक्रयोS आकालन अत्यां1 ता महत्त्वापीVणी+ आह . एखी का पी ओळखी <न<>}

27

दिनधिyता का ल का‚ मगी पी . 2ब्लूV. 2 . त्यां स1 बँ1 धि ता कायोŽ पीVणी+ कारण्यास सक्षेम आह. एका इंताका सक्षेम असल्याS आढेळल का‚, कालम ३३ अन्वयो ता न टीक्क्या1पीक्षे काम नसलल्या मयो+पीय̂ोता आरक्षेणीS पीलन कारणी आर्वोश्यका आह. पीS ओळखी पीटील्यान1तार, ता पी भारण्यासठी रज्यान स्व कारलल्या भारता च्या पीद्धता का2  <ल+क्षे कारून ता पी . 2ब्लूV . 2 . सठी रखी र्वो असल पीदिहजी ."

२५. मगी ल दिर्वोश्लेषणीच्या दिर्वोSरर्थी+ , आम्ह अस र्वोग्रेस्त ज्ञापीन बँकायोश र आधिणी १९९५ च्या कायोद्यश दिर्वोस1 गीता असल्याS घदिषता कारता. अश पी भारण्याच्या पीद्धता का2  <ल+क्षे कारून , गीटी अ आधिणी गीटी बँ म ल सर्वो+ दिनधिyता का लल्या पी1र्वोर पी . 2ब्लूV . 2 . सठी ता न टीक्के आरक्षेणी र्वोढेर्वोण्याS दिनŽश आम्ह सरकारल ता . त्यांन <सर ह रिरटी योधिsका म1 जीvर आह ."

३७. रजी र्वो का< मर गी <प्त (उपीरल्लेखी ता) योमध्ये व्यक्ती का लल्या मतार्वोर यो न्यायोलयोच्या समन्वयो पी ठीन स1 शयो ल. अपी1 गी 1न प्र न्या णीर र्वोगीणीvका दिनयो<क्ती मध्ये आरक्षेणी समदिर्वोष्ट कारू शकाता पीर1ता< पीन्नता नह , अस मता म12तान, दिन1का ३ फ ब्रु<र्वोर २ 0 १७ च्या आपील्या आशता खी1 2पी र्वोs मठ्या दिर्वोsर कारणी आर्वोश्यका असल्याs ल.<>

३८. धिसद्देरजीV (उपीरल्लेखी ता) ह मठ्या खी1 2पी ठीS दिनणी+यो आह, ज्यान अस मनल आह का‚ रजी र्वो का< मर गी <प्त (उपीरल्लेखी ता) म ल दिनणी+यो s<का‚s ठीरू शकाता नह<>

28

कारणी का‚ इं1द्रा सहन (उपीरल्लेखी ता) मध्ये र्वोगीळ्या समस्य आहता आधिणी त्यांS पीलन का ल जीऊ शकाता नह .

३९. ल सम्मा जीसफ (उपीरल्लेखी ता), ह योS म <द्द्यार्वोर ल दिनणी+यो1च्या ओळjता नर्वो नताम आह, आधिणी ता धिभान्न ताका+च्या आ र समन दिनष्कष+पीय̂ोता पीहsल आह. ४ 0. त्यांम<ळ , पी . 2ब्लूv. 2 कायो, १९९५ न का र्वोळ दिनयो<क्ती मध्ये आरक्षेणी अदिनर्वोयो+ नह तार पीन्नता मध्येह आरक्षेणीs दिर्वोsर यो प्रस्तर्वोल अधि कारs कामतारता .<>

४१. दिर्वोशष म्हणीजी पीन्नता ता ल आरक्षेणीS दिर्वोSर न कारणीऱ्यां पी 2ब्ल्यूV2 कायो १९९५ च्या कालम ३३ S काणीता ह समजीVता आधिणी समजी S <का‚s आधिणी भ्रामका का आह, योs कारणीह आम्ह दिल आह.<>

४२. उद्धgता दिनणी+यो1मध्ये यो न्यायोलयोन कायो नमV का ल आह आधिणी आम्ह (उपीरल्लेखी ता) घतालल मता लक्षेता घता, अपी लकात्यां̂न दिर्वोSरलल्या ३ (ता न) प्रश्न1S आमS दिर्वोधिशष्ट उत्तर अश आहता. रजी र्वो का< मर गी <प्त (उपीरल्लेखी ता मध्ये २९ दि2सmबँर २००५ रजी s ओ एम रद्दे कारण्याता आल्यान दिन1का ८ २०१३ द्वार आणीलल्या पीरिरच्छे १४ म ल बँल पीvर्वो+लक्षे प्रभार्वोन लगीv हता का, ह पीदिहल प्रश्न दिर्वोsरता घता योता नह . धिशर्वोयो, रजी र्वो का< मर गी<प्त ता) यो1न पी1च्या भारण्याच्या पीद्धता का2 <ल+क्षे कारून (आमs जीर) गीटी 'अ' आधिणी 'बँ'<>

29

म ल सर्वो+ दिनधिyता पी1र्वोर अपी1 गी व्यक्ती 1न ३ (ता न) टीक्के आरक्षेणी र्वोढेर्वोण्याS दिनŽश दिल आहता आधिणी धिसद्धरजीV (उपीरल्लेखी ता)योमध्ये मठ्या खी1 2पी ठीन अश दिनणी+योर्वोर आपील्या म1 जी <र s , धिशक्केमता+बँ का ल्यान, <सऱ्यां प्रश्नsह अपी लकात्यां̂दिर्वोरुद्ध sखीपीणी उत्तर दिल जीता. शर्वोटी नv शनल न्फे 2रशन ऑफ 2र्व्हलपीमmटी दि2सबँल्ड (उपीरल्लेखी ता)र्वोर दिर्वोस1 बँvन रहणी उच्च न्यायोलयोs योग्य हता का, ह प्रश्न यो न्यायोलयोच्या अनका दिनणी+यो1च्या स1 भा+ता योपी<ढे एका1का‚ रदिहलल नह म<द्द्यार्वोरून कालम ३३ मध्ये नकार ता आरक्षेणीs दिर्वोsर ल गील आह. पी . 2ब्लूv. 2 कायो, १९९५ त्यांता नमv लल्या प्रत्यांका ३ (ता न) प्रकारच्या अपी1 गीत्वसठी ओळखील्या गीलल्या आधिणी दिनधिyता सर्वो+ पी1s समर्वोश आह गीटी 'का ' '2 पी1पी<रता मयो+दिता .<>

४३. अश प्रकार आधिणी बँललल्या पीरिरखिस्थाता ता, आम्हल आणीखी न प्रश्न1र्वोर दिनणी+यो घण्याS काम कारर्वो लगील, उ.

(अ) आरबँ आयोन श्री . नयोर यो1न पीन्नता सठी , धिशधिर्थील मनका1च्या र्वोपीरर्वोर, दिर्वोSरता घण्याता, अयोशस्व हऊन, घटीनच्या कालम १६ द्वार हम दिलल अधि कार, योस1 भा+ता, बँकायोश र काg त्यां का ल का ?

आधिणी

(बँ ) र्वोर दिलल्या प्रश्नS उत्तर हकारर्थी5 असल्यास, श्री . नयोर यो1न कायोश रर त्यां दिकाता प्रमणीता दिलस दिल जीऊ शकाता?

30

४४. उपीरक्ती प्रश्न1S आमS उत्तर शच्या सर्वोच्च कायोद्यच्या स1 धिक्षेप्त स1 भा+न अग्रेक्रमन दिल पीदिहजीता. रज्याघटीनच्या प्रस्तर्वोनता ल (उद्देधिशका ता ल ) स1 काल्प आधिणी त्यांच्या भागी IV म ल तारता< , स1 बँ1 धि ता मनल्या जीताता. सर्वो̂न 'समधिजीका न्यायो' धिमळर्वोVन ण्याS आमS म <ख्या र्वोsन आह. रज्या1च्या रणीs मगी+श+का तात्त्वा, जीर अ1मलता आणीण्यायोग्य नसल तार , शच्या कारभारता मvलभाvता आहता आधिणी कालम ३७ मध्ये ता घदिषता का ल कायो बँनर्वोतान ह तात्त्वा लगीv कारणी रज्याs काता+व्य तात्कृळ पी<ढेs अन<च्छे रज्याल आश का‚ शक्या दिताताक्या प्रभार्वो पीणी स<रधिक्षेता स1 रधिक्षेता कारून लका1च्या काल्याणीसठी प्रयोत्नश रहर्वो, अश समधिजीका व्यर्वोस्था ज्यामध्ये न्यायो ~ समधिजीका, आधिर्थी+का रजीका‚यो ~, रष्ट- यो जी र्वोनच्या सर्वो+ स्था1न सvधिsता कारल खिस्थाता स<दिर्वो 1म असमनता vर कारण्याs प्रयोत्न काल्याणीस sलन ण्याs हर्वो. ४१ न<सर, रज्यान, त्यांच्या क्षेमता दिर्वोकासच्या मयो+ता रहून इंतार गीष्ट 1बँरबँरs काम अधि कार कारण्यासठी अपी1 गीत्व ह्या दिर्वोषयोर्वोर तारताv आर्वोश्यका आपीणी ज्या समजीता रहता, खीरखीरs र्वोगी5यो आह, त्यां 'समधिजीका न्यायो' म्हणीजी <बँ+ल गीर बँ र्वोगी+ल धिमळर्वो, दिर्वोशषता: रष्ट-च्या जीनतान प्रस्तर्वोनता ' जी+मध्ये समनता समन काल्प असल. मvळ काल्पन<>

31

अश आह का‚  <बँ+ल आधिणी गीर बँ घटीका1न न्यायो धिमळर्वोvन णी स<रधिक्षेता असल, तार त्यां1न समजीच्या इंतार घटीकाप्रमणीs समनता धिमळv शकाता. ज्या प्रकारणीता समजीता ल <बँ+ल घटीका समथ्य+शल घटीकाश झगी2ता असता 'समधिजीका न्यायो' धिमळर्वोण्यासठी आर्व्हन सरखी s ल, तार्व्ह, न्यायोलयो1न पीदिहल्या र्वोगी+च्या बँजीvन झøकाल पीदिहजी, जीणीकारून शका ल. जीर अपी1 गी व्यक्ती 1न सर्वो+जीदिनका रजीगीरच्या क्षेत्रता, समन स1 , अधि कार1s रक्षेणी गीष्ट 1बँरबँरs, पीvणी+ सहभागी, ह कायोद्यद्वार प्रन का लल कार दिर्वोशषधि नकारल, अश अपीरिरहयो+पीणी गी1भा र मनधिसका र्वोन घटीनत्मका आश+र्वो तासs मनर्वो हक्के1बँद्देलs आर काम हईल. धिजीर्थी पीरिरखिस्थाता उद्भर्वोता दितार्थी मvकाबँधि रहू नयो. दिनयोक्ती आस्थापीन1न बँकायोश मगी+ sखीळल्यास हणीर्‍ यो उल्ले1घन1न न्यायोलयोपीक्षे अगी काणीत्यांह खील श्रीणी ता न्यायोलयोन, मफ कारू नयो.<>

४५. उच्च न्यायोलयोसमर आरबँ आयोS भाVधिमका अश हता का‚ अपी1 गी व्यक्ती 1सठी श्रीणी - 'अ' मध्ये पीन्नता च्या पी1र्वोर आरक्षेणीS तारताV नह ; म्हणीVन, पीन्नता S फयो रखी र्वो रिरक्ती जीगीर्वोर श्री . नयोर यो1न ता आल नह . ह खीरखीरS स्पष्ट कारणी हता का‚ अन <सvधिsता जीता जीमता च्या उमर्वोर1सठी उपीलब्ध मvल्यामपीनs धिशधिर्थील मनका , अपी1 गी व्यक्ती 1सठी लगीv का ल गील नह ता, दिर्वोशषता¶ श्री . नयोर यो1च्यासठी <सऱ्यां शब्द1ता स1गीर्वोयोs तार मनका1च्या र्वोपीर कारून गी<>

32

व्यक्ती 1सठी रखी र्वो, रिरक्ती पीर्वोर, बँढेता सठी श्री . नयोर यो1S र्वो, काणीत्यांह , ओळखीVन दिनधिyता का ल्या गीलल्या, गीटी 'अ' पीच्या अन <पीखिस्थाता ता, दिर्वोsरता घताल जीऊ शकाता नह . यो न्यायोलयोन रदिर्वो प्रकाश गी<प्त आधिणी नv शनल फ 2रशन र ब्लूइं12 (उपीरल्लेखी ता) मध्ये दिनणी+योकापीणी अधि काg तापीणी अस दिनणी+यो दिल हता का‚ गीटी 'अ' 'बँ' म ल ओळखीvन दिनधिyता का लल्या पी1र्वोर, अपी1 गी व्यक्ती 1च्या दिनयो<क्ती च्या बँबँता योग्य सरकारन, आरक्षेणी उपीलब्ध कारून दिलs पीदिहजी, त्यां रम्यान ह र्वोग्रेस्त दिनर्वो2 आश ण्याता आल. मगी अश पीरिरखिस्थाता आह 1सठी - सठी , काणीताह र्वोt र्वो म12ल आता फक्ती प्रश्न उरल पीन्नता रजी का< मर (स<प्र), धिसद्धरजीv ता)आधिणी सम्मा जीसफ प्रकारणी1द्वार समस्यs दिनरकारणी झल श्री नयोर यो1च्या मगी+ता न मठी अ2र्थीळ पी 2ब्लूv. 2 कायो, १९९५ s व्यर्वोहरिरका र्वोजीर्वो उकाल ल्याम<ळ vर झलल आहता. ४६. तार्थीदिपी, म्हणीता योणीर यो1न पीv नल र्वोष+ २००३ पीर क्षेता भागी हता, तार्व्ह पी1च्या स1 भा+ता अन<ज्ञायो योस1 नर्व्हता. हखी दिताताका खीर 2ब्ल्यूv कालम ३२ ३३ अर्थी+<>

33

लर्वोतान, कायोद्यS स1 भाव्य प्रभार्वो असल्याS घदिषता का ल नह . कायोद्यच्या तारता< S स्पष्ट कारणी, कायोद्यच्या मगी ल तारखीश स1 बँ1 धि ता आह आधिणी ह कायोद्यता स्थादिपीता असलल तात्त्वा आह. ह मVलता: यो कारणीसठी आह का‚ न्यायोलयोS काता+व्य कायो कारणी नह , तार कायोद्यS अर्थी+ लर्वोणी आह. तार्थीदिपी, अस तात्त्वा अपीर्वोच्या अ न रहून ह न्यायोलयो, हताता ल प्रकारणीता, त्यांS स्पष्ट कारणी, स1 भाव्यपीणी प्रभार्वो हईल, अस घदिषता कारू शकाता. र्वोर उल्लेखी का लल्या काणीत्यांह दिनणी+योमध्ये यो न्यायोलयोS अस स्पष्ट हताV नह , अश कायोद्यS खिस्थाता असल्यान, आम्हल योता श1का नह का‚ श्री . नयोर यो1न, अस र्वो कारण्याS र्वोt दिनका अधि कार आह, का‚ गीटी 'अ' पी1र्वोर ल पीन्नता ता ल आरक्षेणी पी 2ब्ल्यूV 2 कायो, १९९५ मध्ये अ1ताभाV+ता आह. ४७. अश प्रकार, उर्वो+रिरता अ2र्थीळ अन <सvधिsता जीता जीमता , उमर्वोर1न लगीv असलल्या धिशधिर्थील मनका1च्या प्रमणी, गी<णी1s कामतारता मफ कारण्याच्या स1 भा+ता आह. मगी आम्ह आता तापीसता का‚ श्री . नयोर यो1न पीन्नता धिमळण्यासठी त्यां1न सन २००३ मध्ये घतालल्या पीरिरक्षेता ल ३ (ता न) हता आधिणी ता न कारणी आरबँ आयोs न्याय्य आह नह .<>

४८. बँ- दिका1 गी दिर्वोभागी, आधिर्थी+का व्यर्वोहर दिर्वोभागी, दिर्वोत्त म1 त्रलयो, भारता सरकार, यो1न जीर का लल्या दिन1का १८ ऑक्टोबँर २००६ रजी च्या स1 प्रषणीर्वोरून आमच्या अस लक्षेता आल आह का‚ ए. आयो. का न्फे 2रशन ऑफ  ब्लूइं12 (उपीरल्लेखिखीता ). यो

प्रकारणीता ल दिन1का १९ मS+ २ 00 २ रजी च्या यो न्यायोलयोच्या आशS पीलन

34

कारण्यासठी च्या पीठीपी <रव्यसठी s ता स1 क्रमणी हता. अन्यार्थी, दिव्य1गी व्यक्ती 1पीय̂ोता पीहsण्यासठी आधिणी त्यां1न p w d कायो, १९९५ न<सर ज्या स<दिर्वो फयो प्रन का ल आहता ण्यासठी , श्री . नयोर यो1न पीन्नता धिमळण्यासठी समन्या उमर्वोर1न लगीv हणीर मनका कारणी अधि काठीर आर बँ आयो न, एका आश+ दिनयोक्ती म्हणीvन, अपी1 गी 1च्या इंच्छेस1 भा+ता स<स1 गीतापीणी, मदिहता पीvणी+ दिनणी+यो घणी आर्वोश्यका हता.<>

४९. आम्ह श्री गी <प्त दिका1 र्वो श्री मता दिर्वोन यो1च्याका2vन काणीताह गी1भा र यो<खिक्तीर्वो ऐकाल नह आधिणी ता बँरबँर आह का‚, अपी1 गी व्यक्ती 1न अन<सvधिsता जीता जीमता च्या उमर्वोर1सठी असणीर समन धिशधिर्थील मनका लगीv का ल्यास योग्य हणीर . ५ 0. अश पीरिरखिस्थाता आर. बँ आयो. न गी<णी1s कामतारता मफ कारण्याता ल svका अपीयोश तासs नयोर यो1न पीन्नता र्वोर समर्वोvन घण्यासठी आरक्षेणीसठी असलल्या गीटी 'अ' पीs ओळखी कारून पी दिनधिyता लल <ल+क्षे, ह आम्हल अक्षेम्या र्वोटीता.<>

५१. प्रश्न (अ) S त्यांन <सर उत्तर दिल आह .<>

५२. प्रश्न (बँ) दिर्वोSरता घता, श्री . नयोर यो1न सन २००४ मध्ये अधिसस्ट1टी मv नजीर, ग्रे2 - I यो पीर्वोर जीmर्व्ह पीन्नता सठी पीर क्षे दिल तार्व्ह, पी . 2ब्लूV. 2 कायो, १९९५ योमध्ये गीटी 'अ' पी1र्वोर अपी1 गी व्यक्ती 1सठी पीन्नता च्या दिनयो <क्त्या1मध्ये आरक्षेणी<>

35

उपीलब्ध कारून णीर, यो न्यायोलयोS काणीताह अधि काg ता दिनणी+यो नर्व्हता. पीदिहल्या1S रजी र्वो का< मर गी <प्त (उपीरल्लेखिखीता) मध्ये योप्रकारs दिनणी+यो जीह र झल आधिणी घदिषता का ल गील . मगी प्रप्त पीरिरस्थाता ता रिरझव्‍ ह+ बँ- ल, श्री नयोर त्यां1sसठी मvल्यामपीनs मनका धिशधिर्थील कारून त्यां1न पीvर्वो+लक्षे प्रभार्वोन पीन्नता ण्याs दिनŽश द्यर्वोता का?<>

५३. यो प्रश्नच्या उत्तरसठी आर्व्हन आधि न आश1म ल असलल्या पीरिरणीमका दिनŽश1का2 मगी र्वोळVन पीहणी आर्वोश्यका आह. उच्च न्यायोलयोन जी स1दिगीताल ता र्वोर उद्धgता का ल आह. ह उल्लेखीन यो आह का‚ उच्च न्यायोलयोन श्री . नयोर यो1न पीन्नता , अदिनर्वोयो+पीणी बँहल का लल नह . उच्च न्यायोलयोS दिनकाल, अनर्वो नन, आरक्षेणी रणी लगीV कारण्यापी <रताs मयो+दिता हता. श्री . नयोर यो1न पीv नल ( क्रमनधिमका ) पीर क्षेच्या २००३ च्या स1 भा+ता गी<णी1s कामतारता मफ कारण्यास ता पीत्र आहता,अस उच्च न्यायोलयोन घदिषता का ल नह बँ1 धि दिनयोम1न<सर इंतार पीत्रता आर्वोश्यकाता1s दिर्वोsर कारता, अश गीरजी पीvणी+ ल्याच्या प्रश्नर्वोर काणीताह मता व्यक्ती ल्याs समजीता , अस स्पष्ट ल. यो आशs रूपीरष लक्षेता घता रिरझर्व्ह+ बँ- ल, यो1s पीन्नता सठी कारणी आधिणी प्रsधिलता कायोद्यन<सर णी दिका1 र्वो नकारणी योग्य आश खी<ल हता. पीलन कारण्याऐर्वोजी आर बँ आयो न दिन1का १२ सप्टेंmबँर २०१४ रजी दिनकाल न्यायोलयोका2 आणील. भारता सरकारनह त्यांs .<>

36

नयोर यो1न S मयो+च्या कालर्वो ता पी <नदिर्वो+लकान योधिsका घऊन उच्च न्यायोलयोता र्वो घताल , योर्वोर आर बँ आयो च्या दिर्वोशष पीरर्वोनगी योधिsका, प्रल1दिबँता असल्याs लक्षेता घऊन, त्यां1s अधि कार खी<ल ठीर्वोण्याता आल आहता. अश पीरिरखिस्थाता पीहता, रिरझर्व्ह+ बँ- का न स्वता:हून अस्वस्था खिस्थाता स्वता¶ र्वोर ओढेर्वोvन घताल्याs दिसता. यो अपी ल1च्या कालर्वो ता दिलल न्यायोलयोs दिनणी+यो, न्यायोलयोन, श्री . नयोर यो1च्या रिरटी अ1दिताम दिनणी+यो घताल, तार्व्ह उपीलब्ध नर्व्हता, अस असल तार दिर्वोsरता पीदिहजीता आधिणी लगीv ल जीर्वोता. न्यायोलयोच्या आशs र्वोळjs पीलन झल असता 12 समर जीर्वो लगील नसता.<>

५४. सन २००३ च्या पीर क्षेता भागी घताल्यान1तार श्री . नयोर यो1न , उच्च न्यायोलयो तासS यो न्यायोलयोसमर कायो+र्वोह प्रल1दिबँता असल्याच्या कारणीस्तर्वो, पी <ढे ल पीर क्षे1पीसvन vर रहण्याs दिनर्वो2ल आह, ह लक्षेता घता, काणीत्यांह पीरिरखिस्थाता ता, यो न्यायोलयोका2 जीण्यासठी आर बँ आयो आधिणी भारता सरकारs खिस्थाता इंताका‚ काठी णी आह का? न्यायोलयोच्या दिनकालs र्वो आशs फटीका बँसणीर दिका1 उच्च पीलन कारण्यासठी रिरझर्व्ह+ बँ- का मकाळjका ऊन अपी फ टीळण्याता योर्वो आमच्या मता, दिनर क्षेणीधिशर्वोयो टीळणी म्हणीजी पी<ढे अनर्वोश्यका काटी+ - काsर . आम1 त्रणी ण्यासरखी हईल. त्यांs र्वोळj, श्री नयोर यो1न काणीताह क्र स (उलटी) खील नसल तार , त्यां1न<>

37

पी <नदिर्वो+लकानसठी अजी+ का ल हता आधिणी यो न्यायोलयोन कायो+र्वोह दिनकाल काढेल्यान1तार पी<नदिर्वो+लकान योधिsका पी<नरुज्जी दिर्वोता कारण्याs स्वता1त्र्या त्यां1न बँहल कारण्याता आल आह.<>

५५. आमच्यासमर ल अधिभालखीर्वोर असणीऱ्यां गीष्ट आधिणी प्रश्न (बँ) च्या उत्तरसठी , घटीनच्या अन <च्छे १४२ "स1 पीvणी+ न्यायो स ण्यासठी " योs र्वोपीर योर्थी कारणी योग्य ठीरल.<>

५६. "आम्ह रिरझव्‍ ह+ बँ- का ल श्री . नयोर यो1न सहय्यका व्यर्वोस्थापीका ग्रे2 - 'अ' यो पीर्वोर काल्पदिनका पीन्नता ण्याS दिनŽश ता, सर पीन्नता ह उच्च न्यायोलयोसमर रिरटी योधिSका सर का ल्याच्या तारखीपीसVन, म्हणीजी २७ सप्टेंmबँर, २००६ पीसVन (असल) आधिणी प्रत्यांक्षे पीन्नता १५ सप्टेंmबँर २०१४ पीसVन, म्हणीजी उच्च न्यायोलयोच्या आशS पीलन कारण्याS अ1दिताम तारखीपीसVन (असल) सरS कायो+र्वोह यो तारखीपीसVन २ (न) मदिहन्या1च्या कालर्वो ता पीVणी+ कारणी आर्वोश्यका आह. श्री . नयोर यो1च्यासठी S जीम हणीर आधिर्थी+का लभा ह दिन1का १५ सप्टेंmबँर, २०१४ पीसVन मजील जीता ल आधिणी यो तारखीपीसVन ४ (Sर) मदिहन्या1पीय̂ोता दिल जीता ल.

५७. श्री . नयोर यो1न त्यां1च्या दिनयोतार्वोयोमननVसर सर्वोदिनर्वोgत्त सठी काह र्वोष̂S अर्वो बँका‚ आह, कारणी योर्थी ह दिनर क्षेणी कारणी गीरजीS नह दिका त्यां1च्या सर्वोदिनर्वोgत्त च्या लभा1S गीणीन कारतान, र्वोर ल दिनŽशन <सर, दिन1का २७ सप्टेंmबँर २००६ पीसvनच्या त्यां1च्या पीन्नता ल योग्य महत्व दिल पीदिहजी.<>

38

५८ . र्वोर ल अटी 1र्वोर अपी ल दिनकाल काढेण्याता आल. पीक्षे स्वता¶ S खीS+ स्वता¶ उSलता ल.

……………………………… न्या.

(एस. रर्वो 1द्रा भाटी)

…………………………..

न्या.

( पी1 कार त्त)

नर्वो दिल्ले ;

४ जी <लt २०२३.<>

X-x-x-x

अस्व कारणी

यो न्यायोदिनणी+योच्या मरठी भाषता ल यो अन <र्वोs र्वोपीर ह पीक्षेकारस त्यांच्या दिताच्या मताgभाषमध्ये त्यांs अर्थी+ समजीvन घण्यापी<रताs मयो+दिता रह ल आधिणी इंतार काणीत्यांह कारणीकारता कारता योणीर नह तासs इं1ग्रेजी भाषता न्यायोदिनणी+यो हs सर्वो+ व्यर्वोहरिरका कायो+लयो न र्वोपीरकारिरता दिर्वोश्वसन यो असल ताs त्यांता आशच्या दिनष्पान अ1मलबँजीर्वोणी र्वोt मनल जीईल.<>

x-x-x-x